Orkaannamen

Ewoud Sanders schrijft over taal. Met vandaag: waar komt het woord orkaan vandaan?

Waar komt het woord orkaan vandaan? Wij leenden dit woord uit het Spaans, waar het aan het begin van de zestiende eeuw is opgetekend in de vorm huracán. De Spanjaarden leenden het op hun beurt uit het Taino, een Arawak-taal uit het Caraïbische gebied, waar van oudsher veel tropische cyclonen voorkomen.

De vroegste Nederlandse bronnen hebben het niet over orkaan, maar over orancaen en horkaen, woordvormen die dichter bij het Spaanse origineel liggen. In 1657 schreef Jan van Riebeeck, een Nederlandse chirurgijn en koopman in dienst van de VOC, in zijn reisjournaal dat het schip Tulp door „een orancaen” was vergaan.

In bronnen uit de zeventiende eeuw kom je het woord orkaan nog in allerlei vormen tegen, onder meer als horcaen, orcaen en orkaen. Vanaf het begin van de achttiende eeuw is orkaan de gestandaardiseerde vorm. Wie dit woord nazoekt in historische krantenbestanden, moet wel onder de indruk raken van de grote hoeveelheid orkanen waarvan melding wordt gemaakt. En van de enorme schade die deze stormen hebben aangericht, ook in Europa.

Zo meldde de Leydse Courant op 29 december 1723 over een storm in Groot-Brittannië: „Geduurende deze week heeft men hier sterke Wind gehad, dog voornamentlyk eergisteren van 12 tot 5 uuren des namiddags, als wanneer er een soort van Orkaan was, die veele Schoorsteenen en Daken van de Huyzen afwierp, en eenige Boomen in het Parc van St. James uyt de grond rukte: ook wierden een goed getal Schuyten op de Teems tegen de Brug van Londen in stukken geslagen.”

Sinds 1950 hebben orkanen namen. Die worden jaarlijks bepaald door de Wereld Meteorologische Organisatie (WMO), een tak van de Verenigde Naties die gaat over weer, klimaat en water. De namen staan in alfabetische volgorde (Harvey, Irma, José), om en om jongens- en meisjesnamen. Mochten er dit jaar na José nog andere orkanen volgen, dan zijn daarvoor de namen Katia, Lee, Maria, Nate, Ophelia en Philippe gereserveerd. Althans, voor het zeegebied met de Caraïbische eilanden; voor de overige negen zeegebieden bestaan andere alfabetische namenlijsten.

Voor 1950 gebruikte men onder meer een letter als herkenningsnaam, maar dat leverde soms misverstanden op bij telegrafische diensten. Bovendien zijn namen duidelijker voor het publiek. Aanvankelijk waren het alleen meisjes. Hoe gaat de nieuwe „Miss Hurricane” heten, vroegen kranten zich indertijd af.

In kranten in het Caraïbische gebied werden alle namen meestal al aan begin van het jaar gepubliceerd. Zo meldde het weekblad Amigoe di Curaçao in februari 1955, nadat de Bovenwindse Eilanden al te maken hadden gehad met de orkaan Alice: „De komende orkanen voor 1955 zullen luisteren naar de volgende romantische meisjesnamen: Brenda, Connie, Diane, Edith, Flora, Gladys, Hilda, Iona, Janet, Katie, Linda, Martha, Nelly, Orva, Peggy, Queena, Rosa, Stella, Trudy, Ursa, Verna, Wilma, Xenia, Yvonne en Zelda. Wij hopen natuurlijk van harte dat het niet nodig zal blijken te zijn gebruik te maken van deze namen, hoe mooi ze ook mogen klinken.”

Dat er nogal ongebruikelijke meisjesnamen staan (Orva, Queena, Ursa), komt naar verluidt doordat WMO-meteorologen sommige orkanen naar familieleden noemden. Pas in mei 1979 besloot de WMO, na klachten van internationale vrouwenbewegingen, om orkanen niet langer alleen meisjesnamen te geven. De eerstvolgende orkaan zou Bob heten.

schrijft over taal. Twitter: @ewoudsanders