Column

Help de oudere rechter de deur uit, het is beter

Ik ben net zo fit als een veertiger, en nog hard nodig! De Amsterdamse rechter Willem Korthals Altes (67) raakte deze week een snaar met zijn wens om van de verplichte pensioenleeftijd van 70 te worden uitgezonderd. Een geëngageerde rechter, die op de foto een en al ‘grey power’ uitstraalde. Fysiek en geestelijk zo lenig als maar gevraagd kan worden – hoera dus.

Goed, en dan nu met de voetjes op de grond. Hoe ‘nodig’ zijn oudere rechters nou echt? Worden ze vaker op moeilijker zaken gezet of juist uit de wind gehouden met lichtere zaken, wegens ‘fin de carrière’? Zijn 65-plusrechters vaker afdelingsvoorzitter of gerechtsbestuurder? Spelen zij de hoofdrol bij de opleiding van rechters, bij de digitalisering van de procedures, bij de modernisering van de rechtspraak die meer met kwaliteitsstandaarden en geijkte methoden werkt? Of is het omgekeerde aan de hand – de oudere rechter die als de Statler of Waldorf van het Muppet-balkon nog wel meedoet, maar dan toch van grotere afstand?

Hoe dan ook hebben oudere rechters bevoorrechte posities. Oudere rechters mogen minder dagen gaan werken, met behoud van pensioen en deels ook van salaris. Op de formatie blijven zij echter voor 100% meetellen. Hoe meer ouderen in een rechtersteam, hoe harder de jongere collega’s dus moeten werken om het verlies te compenseren. Dat maakt ‘afbouwende’ rechters duur en impopulair. Oudere rechters bezetten ook vaker de enige hogere rang binnen de rechtspraak – die van senior-rechter. Hoe langer zij die bezet houden, hoe langer jongeren moeten wachten. Oudere rechters hoeven ook vaak niet meer intern te rouleren. Deels om expertise te behouden, maar ook omdat het leren oudere rechters moeilijker valt dan jongere. Meer oudere rechters betekent dus automatisch minder loopbaankansen voor jongere.

Dat komt bovenop een rechtspositie die voor alle rechters wettelijk is dichtgetimmerd: zij kunnen (terecht uiteraard) niet worden ontslagen, overgeplaatst of worden ‘aangestuurd’. Er geldt intern wel een bijscholingsplicht maar die is niet hard – rechters kunnen bijvoorbeeld geen zittingsaccreditatie verliezen als ze hun punten niet halen. Functioneringsgesprekken mogen vaak niet zo heten – het zijn ‘voortgangsgesprekken’. Bij ondermaats presteren kan er niks anders gezegd worden dan ‘zou je niet eens nadenken of je hier wel op je plaats bent’. Denk dan aan te weinig digitale vaardigheden, te weinig inspanning of talent voor samenwerking en het blokkeren van veranderingen. Er zijn nog steeds rechters die de onafhankelijkheid van hun ambt zien als een vrijbrief om in totale autonomie het eigen werk in te richten. Moderne rechtspraak gebruikt daarentegen steeds vaker modellen en landelijke richtlijnen, terwijl de rol van juridische stafmedewerkers toeneemt. Dat vraagt om rechters die ook teamspeler ‘op kantoor’ willen zijn – dat zit bij oudere rechters vaak niet in hun genen.

De ijzeren rechtspositie zonder reële ontslagsanctie leidt bovendien tot levenslange loopbanen met de bijbehorende problemen: stilstaand water en verzuurde verhoudingen. Rechters zijn ook gewone mensen met humeuren, eigenaardigheden en dito kantoorgeklets. Over collega X die zelden iets van belang in de raadkamer inbrengt (vindt Y). Over collega Y die iedereen opjut om zich aan de uitspraaktermijnen te houden, maar zelf z’n kast vol laat lopen met nog te lezen conceptvonnissen (vindt X). Over collega Z die op zitting nog steeds geen digitaal filmpje kan starten (vindt iedereen). Enzovoort. Het leidt soms tot afdelingen waar niemand meer met elkaar praat, waar niemand leiding aan wil geven en velen proberen weg te komen. Gerechten in de provincie, waar de afstanden groter zijn, de alternatieven schaarser en het wonen beter, hebben er het meest last van. Het is de vloek van een baan voor het leven: niemand beweegt meer.

Een rechtspraak waar rechters tijdig doorstromen kan dergelijke problemen makkelijker aan. De rechtspraak is dus beter af met een verplichte pensioendatum. Of dat nu 70 is of 65, mij maakt het niet zoveel uit. Maar die vacatures lijken mij harder nodig dan de oudere rechters zelf.

De auteur is juridisch commentator. Facebook: nrcrecht