Recht & Onrecht

Opwarming van de aarde verandert ook de mensen zelf

Klimaatverandering heeft ook psychologische gevolgen: heimwee naar het verlies van omgeving bijvoorbeeld. De Gedragscolumn over solastalgia.

Nuon kolencentrale in Amsterdam Foto : ANP/John Gundlach

Psychische gevolgen van klimaatverandering: dat onderwerp staat centraal in een recent rapport van de American Psychological Association, Mental Health and Our Changing Climate: Impacts, Implications and Guidance. En solastalgia is één van die psychische gevolgen. Het woord drukt de pijn uit die mensen voelen over het verlies van hun omgeving. Heimwee naar een plaats die verdwijnt, terwijl ze er nog wonen. De Australische milieufilosoof Glenn Albrecht muntte het woord solastalgia in 2005, na gesprekken met Australiërs die hun landschap zagen verdwijnen door mijnbouw.

Oververhit

De Association waarschuwt naast solastalgia ook voor angst, stress, depressies en conflicten als gevolg van klimaatverandering. Door hogere temperaturen raken mensen bijvoorbeeld letterlijk eerder oververhit en daardoor sneller betrokken bij conflicten. De mogelijke oplossingen en ‘behandelingen’? Trainen van veerkracht (resilience) en coping strategies, ‘doen aan zingeving’, herwinnen van (enige) controle over het eigen leven en investeren in een sociaal netwerk. Duidelijk geen kant-en-klare oplossingen: ze vergen tijd en sociale investeringen.

Beslisvermogen

Alleen al de insteek van het rapport maakt het lezenswaardig. Er bestaat veel (sociaal)psychologisch onderzoek naar de vraag hoe burgers zich klimaatvriendelijker kunnen gedragen: wat maakt dat ze echt omschakelen naar LED-lampen, de auto laten staan en minder vlees eten? Allemaal gericht op het zoveel mogelijk reduceren van CO2-uitstoot en het binnen de perken houden van klimaatverandering. Maar er was tot dit rapport nog weinig systematisch aandacht voor de psychologische gevolgen van de onafwendbare klimaatverandering die zich nu voltrekt. En dat overzicht zou je nog kunnen aanvullen met kennis over hoe gevolgen van klimaatverandering zoals schaarste en drukte, het gedrag van mensen beïnvloeden. Schaarste in tijd en geld, weten we al, tast bijvoorbeeld het beslisvermogen van mensen aan.

Slapeloosheid

Met solastalgia worden vaak de gevoelens geduid van mensen wier landschap verandert door overstromingen, extreme hitte of menselijke ingrepen zoals windmolens. En de vele kunstenaars die zich door solastalgia laten inspireren, verbeelden meestal desolate landschappen, ijsvlakten en wuthering heights, dat genre. Mij deed juist de stroom berichten deze zomer over oververhitte en overvolle binnensteden aan solastalgia denken. Waar bewoners lijden onder studentenhuizen en massatoerisme en vertrekken vanwege slapeloosheid en ‘het verlies van het gevoel van thuis’.

In Amsterdam probeert het stadsbestuur de toerismestromen te verleggen en de drukte te beheersen, ook om gehoor te geven aan de Amsterdamse bevolking en omwille van hun welbevinden. Airbnb wordt bijvoorbeeld vanaf oktober verder aan banden gelegd. Maar het blijft een even enorme als fascinerende opdracht: het reguleren van en vooral het leren leven in mensenmassa’s. En dan gaat het nog niet eens om de gevolgen van klimaatverandering, al zijn die mensenmassa’s misschien zeker zo grillig. Als we ooit op elkaar gepakt op één terp wonen, kunnen we misschien nog wat leren van Amsterdamse coping-mechanismen. Meer kennis over de psychische gevolgen van de neergang van een geliefde omgeving kan trouwens ook motiveren landschappen juist zoveel mogelijk in stand te houden. Albrecht heeft daar ook een neologisme voor: soliphilia.

Petra Jonkers is politicoloog en rechtssocioloog. Eerder publiceerde zij over gedrag en kwaliteit van regelgeving. De Gedragscolumn verschijnt wekelijks en wordt geschreven door sociale wetenschappers.