Hoe de polder zonder woede toch mislukte

Polderoverleg Politiek Den Haag werd ongeduldig, de werkgevers en vakbonden probeerden nog één keer om tot een akkoord te komen over flexwerk en loon bij ziekte. Er was hoop. Waar liep het mis?

Premier Mark Rutte passeert werkgeversvoorzitter Hans de Boer (links), die dinsdag de pers te woord staat na het klappen van het polderoverleg met de vakbonden. Foto Remko de Waal / ANP

Het is hun laatste vergadering: erop of eronder. Vanaf ’s ochtends negen uur zitten de voorzitters van de vakbonden en de werkgevers bij elkaar op Landgoed Clingendael in Den Haag. Het is dinsdag 29 augustus. Van informateur Gerrit Zalm hebben ze te horen gekregen dat ze eindelijk eens moeten laten weten of het nog lukt om met een nieuw ‘sociaal akkoord’ te komen over de arbeidsmarkt.

Al bijna twee jaar praten ze in de Sociaal-Economische Raad (SER) over de ‘doorgeslagen flexibilisering’, zoals de vakbonden het groeiend aantal zelfstandigen zonder personeel en losse contracten noemen. En over de problemen die de werkgevers juist zien: zij durven bijna geen mensen meer in vaste dienst te nemen, zeggen ze, door de ‘verstikkende ontslagregels’ en de verplichting om zieke werknemers twee jaar lang door te betalen.

Zalm en de vier partijen die onderhandelen over een nieuw kabinet – VVD, CDA, D66 en ChristenUnie – willen uiterlijk 1 september weten waar ze aan toe zijn. Anders moeten ze zelf maatregelen bedenken en die aan de ‘polder’ opleggen.

Aan het eind van de lange dag onderhandelen eten de voorzitters Indisch, zoals bijna altijd als de SER een overleg organiseert en ze ’s avonds verder praten. „Het komt je je neus uit”, zegt een betrokkene. Iedereen aan tafel weet dan al: het wordt niks meer.

In het zaaltje zitten de drie voorzitters van de werkgevers: Hans de Boer van VNO-NCW, Michaël van Straalen namens de kleine ondernemers van MKB Nederland, en Marc Calon van de land- en tuinbouworganisatie LTO. En ook de drie voorzitters van de vakbonden: Han Busker (FNV), Maurice Limmen (CNV) en Nic van Holstein (VCP).

Die avond proberen ze nog één keer om tot een oplossing te komen. De werkgevers vinden dat ze meer dan genoeg toegeven: „excessen” van de flexibilisering moeten worden bestreden. De werkgeversvoorzitters vinden het zelf ook onfatsoenlijk als een bedrijf een hele afdeling ontslaat en de werknemers daarna via een payrollbedrijf hetzelfde werk laat doen. Maar voor de vakbonden gaat het helemaal niet om zulke incidenten. Zij eisen maatregelen om de algehele trend van losse, tijdelijke contracten tegen te gaan.

Dat het overleg moeizaam zou worden, wist iedereen. Het gaat al zo lang moeizaam. Maar uit gesprekken met betrokkenen – bij de vakbeweging en de werkgevers – blijkt dat er ook wat hoop was. Ze zijn allebei bereid om wat toe te geven. De vakbonden weten dat het geen zin heeft om alleen maar vaste dienstverbanden te eisen en de strikte ontslagregels heilig te verklaren. Ze willen wel op z’n minst dat zzp’ers en tijdelijke arbeidskrachten duurder worden en beter worden beschermd tegen arbeidsongeschiktheid. Op hun beurt willen de werkgevers nadenken over zo’n arbeidsongeschiktheidsverzekering.

Toch loopt het mis.

Die hele dinsdag is er niemand die schreeuwt of opgewonden boos wordt. Bij de werkgevers is er wel irritatie, omdat de vakbonden een paar keer uren de tijd nemen om onder elkaar te overleggen.

De werkgevers komen met een idee dat de vakbonden verbijstert. Langdurig zieke werknemers – van wie verwacht wordt dat ze niet binnen twee jaar kunnen terugkeren – krijgen nog wel twee jaar doorbetaald via een verzekeraar, maar ze verliezen al na één jaar hun vaste dienstverband. Het is een idee waar de werkgevers al eens eerder mee kwamen, maar waarvan de vakbonden hadden gezegd: voor ons is dit onacceptabel.

De vakbonden krijgen van de werkgevers ook een tekst voorgelegd over tijdelijke contracten: het zou mogelijk moeten worden om iemand twee keer of vaker een arbeidscontract van bijvoorbeeld drie, vier of vijf jaar te geven. Nu mag dat niet.

Dit is helemaal niet het plan dat de vakbonden voor ogen hadden om het tij van flexwerk te keren.

Als enig kandidaat werd Han Busker in maart van dit jaar voorzitter van de FNV. Lees ook het interview met Busker: ‘Bij FNV geen gebrek aan democratie’

Met zo’n type kun je zaken doen

FNV-voorzitter Han Busker. Foto REMKO DE WAAL/ANP

De werkgevers zien tegenover zich een vriendelijke, wat schuchtere man die nog maar net voorzitter is geworden van de grootste vakbond van Nederland, Han Busker van de FNV. Ze denken: met zo’n type kun je zaken doen. Maar iedereen aan tafel weet dat hij zijn gezag in de vakbeweging nog moet verwerven en dat zijn – sterk verouderde – achterban een radicale opstelling verwacht.

Daar komt bij dat de natuurlijke bondgenoten van de FNV in de politiek, PvdA en SP, niet in het volgende kabinet komen. Met z’n allen actie voeren tegen Rutte III kan helpen om de vakbond weer zichtbaar te laten zijn. De werkgevers denken: de FNV heeft helemaal niks aan een akkoord met ons.

De vakbonden zien aan de overkant van de tafel twee ontspannen werkgeversvoorzitters, De Boer en Van Straalen. Hún natuurlijke bondgenoten, VVD en CDA, komen juist wel in het kabinet. Samen met D66 maken die partijen al een tijd duidelijk dat ze de strenge regels over ontslag zo snel mogelijk willen veranderen.

Twee jaar geleden zei VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra nog op een partijcongres dat zzp’ers niet het probleem, maar juist de oplossing waren voor de arbeidsmarkt: ze verdienen hun eigen geld en hebben dus geen uitkering nodig. Zijn partij wilde niks veranderen aan de fiscale voordelen van zzp’ers en hen ook niet dwingen om een arbeidongeschiktheidsverzekering te nemen.

Zijlstra is nu onderhandelaar in de kabinetsformatie. In de polder wordt ervan uitgegaan dat híj de volgende minister van Sociale Zaken wordt.

Op een biljarttafel in de kroeg

De Boer zegt op de bijeenkomst in Clingendael dat hij een akkoord nodig heeft dat hij – op een biljarttafel in de kroeg – kan uitleggen aan ondernemers. Van Straalen maakt een groot punt van het idee om langdurig zieke werknemers na een jaar te kunnen ontslaan. Als dat niet wordt geregeld, ziet hij het nut van verder overleg niet in.

De vakbonden denken: de werkgevers vinden een akkoord met ons helemaal niet nodig. Ze gaan ervan uit dat Rutte III hún kabinet wordt.

Toch is het niet zo simpel. Aan de formatietafel hebben de partijen, ook ‘ondernemerspartij’ VVD, aan Hans de Boer duidelijk gemaakt dat achterover leunen en afwachten niet de bedoeling is. Het kabinet dat er aan zit te komen, wil dat de werkgevers hun best doen om tot overeenstemming te komen met de werknemers. Veel mensen voelen zich bang en onzeker, blijkt uit SCP-onderzoeken. Wat meer zekerheid op de arbeidsmarkt, juist nu het economisch beter gaat en het ‘eraf kan’, zou kunnen helpen om het land stabiel te houden. De aanstaande coalitie zit ook niet te wachten op de „hete herfst” van acties die SP-leider Emile Roemer al heeft aangekondigd.

Rond een uur of tien, op die dinsdagavond, gaan de zes voorzitters naar huis. De dagen daarop praten ze met hun besturen. Hans de Boer en Han Busker komen op woensdag en donderdag nog bij elkaar om te overleggen hoe ze de informateur gaan vertellen over het vastgelopen overleg en hoe ze het nieuws naar buiten brengen.

De werkgevers denken na die gesprekken dat ze samen met de vakbonden een brief aan de informateur zullen schrijven – om te laten zien waar ze staan. SER-voorzitter Mariëtte Hamer gaat aan het werk.

‘Wij willen dat jullie verder praten’

Op zondagavond, net na de kwalificatiewedstrijd Nederland-Bulgarije, belt Busker met Hans de Boer: de vakbonden komen met hun eigen verklaring, er komt geen gezamenlijke brief. De Boer belt met zijn naaste medewerkers, er moet meteen een verhaal worden geschreven voor de informateur.

Op maandagochtend 4 september zijn ze daar in hun kantoor, de Malietoren in Den Haag, nog druk mee bezig. De vakbonden hebben hun persbericht dan al klaar liggen. Mariëtte Hamer belt met informateur Zalm: het overleg is mislukt.

Aan de formatietafel is er irritatie. De onderhandelaars willen uitleg. De volgende dag, op dinsdagmiddag, zit eerst Hans de Boer aan tafel in de Stadhouderskamer op het Binnenhof. Hij krijgt te horen: wij willen dat jullie verder praten. De Boer zegt dat de werkgevers daartoe bereid zijn.

Zover komt het niet. De vakbonden zeggen nee. Maar dat blijkt pas later die middag.

Als De Boer klaar is met zijn gesprek, belt hij buiten de zaal meteen met Busker, die na hem aan de beurt is.

Han Busker neemt niet op.