Alles wat je nog wilde weten over ei-veiligheid

Fipronil

De fipronil-affaire heeft veel vragen opgeroepen over de (normen voor) veiligheid van landbouwproducten zoals eieren. Wetenschapsredacteur Sander Voormolen zet de kwesties op een rij.

Onderzoekers in Duitsland onderzoeken Nederlandse eieren, die mogelijk zijn besmet met fipronil. AFP

Eieren die verontreinigd waren met fipronil, kon je maar beter niet meer eten, waarschuwde de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) deze zomer. Tegelijk was er geen acuut gevaar voor de volksgezondheid, benadrukte de NVWA. Je moest wel heel veel verontreinigde eieren eten om de norm te overschrijden.

De consument duizelde het, zo leerden vragen van lezers. Was het eten van eieren nu wel of niet gevaarlijk? Hoe betrouwbaar zijn de normen nu eigenlijk? Om dit soort vragen te beantwoorden worden in dit artikel de prangende kwesties van de fipronil-zaak nog eens op een rij gezet.

1 Wat doet fipronil?

Fipronil, dat in de landbouw wordt gebruikt als insecticide, is een relatief onschuldige stof voor mensen. De stof bindt aan de zogeheten GABA-receptoren in de zenuwcellen. Die raken daardoor overactief en dat is de reden dat insecten snel sterven. Bij zoogdieren, mensen incluis, zijn de GABA-receptoren echter anders van structuur, waardoor fipronil een stuk slechter bindt en de werking van het zenuwstelsel niet zo radicaal verstoort als bij insecten. Uit proefdieronderzoek bleek wel dat ratten bij hoge doses schildkliertumoren konden krijgen. Onderzoekers noemen dit effect ‘rat-specifiek’ en denken niet dat dit bij mensen optreedt omdat onze schildklier anders werkt.

Toch is niet duidelijk wat de gezondheidseffecten van fipronil op de lange termijn zullen zijn. In het lichaam wordt fipronil snel omgezet in een sulfon-verbinding, en die hoopt zich op in vet. Dat betekent dat de stof lang in het lichaam zal blijven. Of dat schadelijk is weten we niet; het is in elk geval onwenselijk.

2 Hoe zijn de normen voor menselijke blootstelling aan fipronil bepaald?

De veilige grenzen voor menselijke blootstelling aan fipronil zijn afgeleid uit dierproefstudies. Om de uitkomsten daarvan te vertalen naar de mens, en om te compenseren voor eventuele onnauwkeurigheid in de proeven, bouwen toxicologen een veiligheidsmarge in. Voor fipronil is dat een factor honderd (een factor 10 om te compenseren voor mogelijke verschillen tussen mens en dier en nog een factor 10 om te compenseren voor individuele verschillen in gevoeligheid van mensen.) Toxicologen gaan ervan uit dat met deze marge voldoende bescherming wordt geboden aan kwetsbare groepen, zoals kinderen, zwangeren en ouderen.

Er zijn twee belangrijke grenswaarden voor de menselijke blootstelling; een norm voor de maximale hoeveelheid die iemand in één keer mag binnenkrijgen (de Acute Reference Dose, ARfD) en een maximale hoeveelheid die iemand gedurende zijn hele leven dagelijks zou mogen binnenkrijgen (Acceptable Daily Intake, ADI). Vanzelfsprekend is de ARfD hoger dan de ADI. De EU stelde in 2006 de ARfD voor fipronil vast op 9 microgram per kilogram lichaamsgewicht en de ADI op 0,2 microgram per kilogram lichaamsgewicht. Op basis van het voorzorgsprincipe zou de ADI de beste gezondheidskundige grenswaarde zijn voor de beoordeling van gezondheidsrisico’s.

3 Kwamen de concentraties in eieren boven die norm?

De hoogste concentratie fipronil die eind juli-begin augustus door de NVWA in eieren werd gemeten was 1,1 mg/kg. Andere verontreinigde eieren bevatten veel lagere concentraties, en het overgrote deel van de monsters bleek ‘schoon’. De inspecteurs schatten dat ongeveer 20 procent van de eieren in de detailhandel in meer of mindere mate met fipronil verontreinigd was.

Het Bureau Risicobeoordeling & Onderzoek (BuRO) van de NVWA maakte op basis van deze metingen een inschatting dat bij een normale consumptie van eieren de kans op gezondheidseffecten voor volwassenen zeer klein is. Voor heel kleine kinderen, tot en met 6 jaar, kan bij consumptie van een grote hoeveelheid ernstig besmette eieren niet helemaal uitgesloten worden dat er effecten optreden. De kans dat dit daadwerkelijk plaatsvindt is zeer klein. Er treedt namelijk ‘verdunning’ op met schone eieren van andere leveranciers. Bij een normale portie eierkoek, mayonaise of eiersalade wordt geen enkel risico van de inname van fipronil verwacht, concludeerde het BuRO in een advies van 11 augustus.

De norm voor fipronilresten in eieren is niet bedoeld voor de veiligheid van het voedsel

4 Waarom is de norm voor fipronil in kippeneieren dan toch zo laag?

De Europese norm voor fipronilresten in eieren is strikt genomen niet puur een voedselveiligheidsnorm. De Maximale Residu Limiet (MRL) waar het hier over gaat wordt ook bepaald door het ‘goed landbouwkundig gebruik’ van de bestrijdingsmiddelen. Dat wil zeggen: de resten bestrijdingsmiddel in voedingsmiddelen die je kunt verwachten als het in de aanbevolen hoeveelheden op de gewassen wordt aangebracht. Daarvoor worden veldproeven uitgevoerd, in het geval van fipronil zijn die uitgevoerd door Frankrijk.

Onderzoekers in Duitsland onderzoeken Nederlandse eieren, die mogelijk zijn besmet met fipronil. Foto’s AFP

Het uitgangspunt van de Europese regelgeving is dat resten van bestrijdingsmiddelen op of in voedingsproducten niet schadelijk mogen zijn voor de gezondheid van consumenten, en daarnaast moet de hoeveelheid zo laag mogelijk gehouden worden. Daarbij gaat men uit van een norm die bijvoorbeeld ook de milieu-aspecten meeneemt. Voor de meeste toegelaten gewasbeschermingsmiddelen is zo’n zogeheten MTR opgesteld. De norm is zo streng omdat de Europese Commissie stelt dat fipronil niet in de voeding thuishoort.

De Europese Commissie heeft al op 20 oktober 2016 afgesproken dat de norm voor fipronil in eieren moet worden bijgesteld (van 0,015 naar 0,005 mg/kg), met een overgangstermijn tot 1 januari 2017. vanaf dat moment was 0,005 milligram per kilogram de maximaal toelaatbare norm. Dat de norm voor fipronil in kippeneieren per 1 januari van dit jaar nog verder naar beneden werd bijgesteld, heeft op zich niets met zorgen over de volksgezondheid te maken. Nu fipronil als bestrijdingsmiddel in de landbouw verdwijnt, kan de norm in dierproducten verder omlaag. De grens is gelegd op het detectieniveau van fipronil. Inmiddels zijn de metingen gevoeliger, en kunnen ook concentraties ver onder de norm gemeten worden.

De MRL wordt vastgesteld per voedingsmiddel. In koemelk bijvoorbeeld mag meer fipronil zitten dan in eieren (te weten: 0,008 milligram/kilogram). Deze norm houdt dus helemaal geen rekening met het gebruik van fipronil in stallen om bloedluis te bestrijden. Dat is ook illegaal, omdat er geen vergunning voor het gebruik is aangevraagd. Stel dat de mensen van Chickfriend wel de officiële weg hadden bewandeld en keurig toestemming hadden gevraagd, dan had de EFSA zich waarschijnlijk genoodzaakt gezien de MTR naar boven bij te stellen. Althans voor zover dit de gezondheid van consumenten niet in gevaar zou brengen.

De voedselveiligheid wordt gegarandeerd door handhaving. Ieder product dat de norm overschrijdt moet uit de handel genomen worden. Dat is de reden dat de NVWA een reeks met eiercodes presenteerde, aan de hand waarvan consumenten precies konden herleiden of zij toevallig verontreinigde eieren in hun koelkast hadden staan.

5 Wordt fipronil eigenlijk nog veel gebruikt in de landbouw?

Nee, niet tot nauwelijks meer. Er is in Nederland slechts één middel toegelaten: Mundial van chemieconcern BASF. Het gebruik ervan is beperkt tot de bestrijding van (larven van) de uivlieg in uien en knoflook en prei en de koolvlieg in koolgewassen. In Duitsland werd het middel tot voor kort nog ingezet tegen een plaag van ritnaalden (larven van kniptorren).

Eind deze maand, per 30 september, verloopt de Europese toelating van fipronil als bestrijdingsmiddel tegen insectenvraat. Producent BASF heeft geen verlenging van de vergunning aangevraagd. Daarmee zal een einde komen aan de toepassing in van fipronil in de landbouw. in Europa. Boeren en handelaren die nog voorraden hebben, krijgen nog respijt met een paar jaar ‘opmaaktermijn’.

De belangrijkste reden dat het gebruik van fipronil zo sterk aan banden is gelegd is dat de stof zeer dodelijk is voor nuttige insecten, als honingbijen en hommels. Ook waterorganismen zijn erg gevoelig voor verontreiniging met fipronil. Fipronil mag nog wel gebuikt worden als biocide (tegen kakkerlakken). maar daarbij moet wel gezorgd worden dat het niet in aanraking kan komen met dieren of producten die bedoeld zijn voor menselijke consumptie

6 Hoe kunnen consumenten fipronil nog meer binnenkrijgen?

besmette partijen groenten of kruiden onderschept, maar het is niet uit te sluiten dat er soms wel eens wat doorslipt. Ook in eigen land zijn er ‘incidenten’ geweest in de landbouw. In 2012 werd er fipronil aangetroffen in de paprikateelt in het Westland. Dat kwam aan het licht nadat een teler merkte dat er opvallend veel hommels doodgingen in zijn kassen. Het toegestane gewasbeschermingsmiddel Nocturn (pyridalyl) bleek ‘vervuild’ (lees: illegaal bijgemengd door de leverancier) met fipronil. De NVWA deed onderzoek en concludeerde dat het ging om een eenmalig geval en dat de concentraties fipronil zo laag waren dat er geen gevaar bestond voor de volksgezondheid.

Dit artikel kwam tot stand met medewerking van de NVWA, CTGB en TLR International Laboratories.