Keniaanse verkiezingen: ‘We zien hier niets door de vingers’

Marietje Schaake

Bracht de rechterlijke uitspraak over de Keniaanse verkiezingen de verkiezingswaarnemers nu wel of niet in verlegenheid?

Waarnemers in de Kiboro school (Nairobi) op 8 augustus, kort na het sluiten van de stemlokalen. Foto Luis Tato / AFP

Waarom hebben Afrikaanse landen nog verkiezingswaarnemers nodig? Die vraag dringt zich op in Kenia nu de rechter zoveel onregelmatigheden zag bij de verkiezingen begin augustus dat ze op 17 oktober moeten worden over gedaan. Dat oordeel staat haaks op de verklaringen van de liefst negen waarnemersmissies die op 8 augustus bij de verkiezingen aanwezig waren en in hun verklaringen weinig problemen noteerden.

De voormalige minister van Buitenlandse Zaken John Kerry prees de kiescommissie voor „ongelooflijke inspanningen om te verzekeren dat Kenianen vrije en eerlijke verkiezingen hebben”. De ex-president van Zuid-Afrika, Thabo Mbeki, was er als hoofd van de Afrikaanse Unie. Hij zei dat „de processen zoals we die hebben kunnen observeren (…) voldeden aan de Keniaanse standaarden en de Afrikaanse Unie voor het houden van democratische verkiezingen”. Het hoofd van de missie van de Europese Unie, Marietje Schaake, koos op een persconferentie haar woorden voorzichtig. Ze zei „de wil van de Kenianen om mee te doen aan hun democratisch proces” te hebben waargenomen. En: „Tot nu toe heeft de kiescommissie laten zien gebonden te zijn aan de transparantie van het uitslagenproces.”

Kenia siddert na van het ongeldig verklaren van de presidentsverkiezing. De onafhankelijkheid van de rechters heeft wel een prijs.

Was u te snel met uw oordeel?

„Mijn eigen persconferentie had behoorlijk kritische punten. Maar ik zou ook de druk op waarnemers niet onderschatten. Als we niks zouden zeggen, dan zou dat ook een statement zijn. Dan gaan mensen denken: weten die mensen iets wat wij niet mogen weten. Verbergen ze iets? De vraag naar commentaar van de waarnemers is op zo’n moment gigantisch.”

Was u verbaasd over de uitspraak van de rechter?

„Ik weet dat het zeldzaam is, dat het zelden voorkomt dat een hof zegt dat verkiezingen opnieuw moeten.”

Een stembus in Kiboro wordt gesloten. Foto Luis Tato/AFP

Betekent dit dat waarnemers bij Afrikaanse verkiezingen dingen door de vingers zien die ze elders niet accepteren?

„Ik wil alleen voor mijn missie spreken. Natuurlijk zien wij geen dingen door de vingers. Natuurlijk is er een Europese standaard van onpartijdigheid, van onafhankelijkheid en een methode die door de jaren heen is ontwikkeld met het doel om het zo precies en consequent mogelijk te doen. Ik ben heel benieuwd naar de details van wat het hof heeft aangetroffen. Want dat weten we nog niet.”

Voelt u zich als verkiezingswaarnemer in verlegenheid gebracht door de rechter?

„Nee. Ik vind het heel goed dat het hof de moed heeft om zo op te treden. Ik ben de eerste die na kritiek bereid is naar onze eigen rol te kijken. Ik denk ook dat het een risico met zich meebrengt, om nu hard tegen onafhankelijke waarnemers van leer te trekken. De functie van waarnemer is een zeldzame. Want wie kan er anders onpartijdig, onafhankelijk iets zeggen over de processen? Als er straks allemaal regeringsleiders komen die zeggen: weet je, die waarnemers zijn niet erg populair, ik ga ze niet uitnodigen, dan vraag ik me af hoe goed dat is voor de democratie.”

Lees ook dit achtergrondverhaal over de verkiezingen in Kenia: Eens per vijf jaar zoeken Kenianen gerechtigheid

Wat doet een verkiezingswaarnemer?

„Ik had 130 waarnemers in mijn team. De waarnemers worden verdeeld over het land en zijn daar een aantal maanden. Zij praten met politie, kandidaten om een indruk te krijgen of iedereen een eerlijke kans krijgt. Wij deden in 240 van de 290 kiesdistricten waarnemingen, de andere districten lagen in gebieden waar Al Shabaab actief is en het niet veilig was. Op verkiezingsdag zelf controleer je of stembussen voor het opengaan van de stembureaus zijn verzegeld, of iedereen zich moet legitimeren. Aan het eind van de dag zie je toe op het tellen van de stemmen, in aanwezigheid van de agenten van de verschillende partijen. Dan wordt er geturfd. In Kenia werden de stemmen elektronisch doorgegeven, maar dat moest onderbouwd worden met de stemformulieren. Het duurde erg lang voor de kiesraad die formulieren online zette, en er zijn vraagtekens geplaatst bij een behoorlijk aantal van die formulieren.”

Op 17 oktober worden de nieuwe verkiezingen in Kenia gehouden. Heeft u zin om weer waarnemer te zijn of bent u bang voor de manier waarop u ontvangen zult worden?

„Ik denk dat de EU hier ontzettend veel waarde toevoegt. Ik laat me niet uit het veld slaan door complimenten van de ene kant of kritiek van de andere kant.”

In een eerdere versie van dit artikel stond dat Marietje Schaake zelf stemmen telde. Dat klopt niet. Ze ziet toe op het tellen.