Column

Waarheid kan ook morele functie hebben

Klimaatontkenners, anti-vaxxers en nu terug van weggeweest: anti-cultuurmarxisten. Fanatici die empirische feiten in de wind slaan en in complotten geloven. Het problematische is dat wetenschap en onderbuikgevoel in media vaak als gelijkwaardige realiteiten gepresenteerd worden. Dat houdt het false balance-narratief in stand dat suggereert dat iedereen van alles evenveel verstand heeft. Maar als alles even waar is, wat is dan waarheid?

„Wil je een filmpje zien?”, vroeg mijn schoonheidsspecialist voordat ze de video op haar mobiel toonde. Uit het korrelige beeld kon ik een molen en een lopende band opmaken. Een man maalde plastic tot korrels en plaatste ze in rijstzakken. Volgens haar werden we in de maling genomen en aten we, om kosten te besparen, plastic in plaats van rijst. „Waarom denk je dat dit echt is? En hoe weet je zo zeker dat wij dit eten?” vroeg ik. Een vriend van haar had dezelfde zak in de toko gezien. Ik probeerde uit te leggen dat dat niet als bewijs gold, maar ze keek me glazig aan. Haar bruine met zwarte eyeliner omlijnde ogen zeiden: ‘Jij snapt het echt niet, hè’. Het rijstcomplot – meldt de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit – blijkt sinds 2011 lastig te bestrijden.

Demagogische politici en sociale media maken dit soort post-truthism steeds meer mainstream. Het is de hedendaagse variant van de gladde salesman die in driedelig pak zonder scrupules glas als diamanten verkoopt. Dé waarheid is weliswaar subjectief, maar feiten zijn dat niet. De dood wacht ons allen op, maar wat erna komt hangt compleet van het eigen voorstellingsvermogen af.

In Buitenhof had het radicaal-rechtse Duivense VVD-raadslid, Sid Lukkassen het over cultuurmarxisten die met een geheim links plan (lees: emancipatie) westerse waarden trachten te vernietigen. Als voorbeeld noemde hij heteroseksuele echtparen die ‘minder bevredigende seks hebben’ mede dankzij het feminisme. Het cultuurmarxisme is volgens tafelgast journalist Casper Thomas een ‘spookverschijnsel’, dat een vijand creëert om de onvrede over maatschappelijke verandering op te kunnen richten.

Alsof je huis brandgevaarlijk is, de brandweer je waarschuwt en je vervolgens naar de timmerman stapt voor een second opinion

We zien het wel vaker: complotdenkers en charlatans die op tv en in de krant een vete tegen feiten mogen voeren door bijvoorbeeld het bestaan van klimaatverandering te ontkennen, ondanks wetenschappelijk onderzoek of zichtbare consequenties zoals de recente natuurrampen die zich in Sierra Leone en delen van Azië voltrekken. Het is alsof je huis brandgevaarlijk is, de brandweer je waarschuwt en je vervolgens naar de timmerman stapt voor een second opinion.

Lees ook de column van Maxim Februari: De term cultuurmarxisme is een nieuw hondenkoekje

Een van mijn favoriete personages in de populaire tv-serie Game of Thrones waarschuwt dat we niets moeten geloven simpelweg omdat we dat willen. Soms is de wil die verlangt dat iets waar is sterker dan de waarheid zelf.

Ik moet denken aan het concept van de waarheid volgens filosoof Kwasi Wiredu. Die benadert waarheidsvinding vanuit het Ghanese perspectief. Daar heeft de waarheid vooral een morele functie die in het Westen zelden wordt gehanteerd. Ideeën moeten goed zijn voor ieder ander en niet alleen voor jezelf. Wie een muur bouwt om zich veilig te voelen, sluit anderen buiten.

Waarheid is volgens Wiredu te toetsen aan ‘nokware’ (Ghanese Akan-taal), wat ‘waarachtigheid’ betekent. Als iets onherroepelijk waar is, kan het enkel van herstellende waarde zijn. Onwaarheden leiden louter tot catastrofe en onbalans.

Om de echte balans te bewaken moeten we niet verschillende waarheden op dezelfde hoogte pogen te balanceren, maar eerlijk zijn over welke meer gewicht draagt en welke gebakken lucht.

Clarice Gargard is programmamaker bij BNN-VARA en publicist.