Een Friese, goedaardige entertainer

Rients Gratama 1932-2017

Zijn vriendelijke aanwezigheid op het toneel verhulde dat de Friese cabaretier op den duur scherper werd dan hij leek.

Rients Gratema, cabaretier, zanger, acteur en tekstschrijver Foto Hollandse Hoogte

Wat hij ook deed, zei Rients Gratama ooit – hij zou altijd de jongen blijven die uit het Friese dorp Pingjum kwam, en niet uit Amsterdam. En hij had gelijk: terwijl hij in Friesland de bekendste artiest van allemaal was, heeft de rest van Nederland hem slechts bij vlagen zien optreden. In cabaretprogramma’s met een eigen ensemble, in musicals als Fien en Heerlijk duurt het langst, in twee theatershows met Gerard Cox en in diverse films.

Woensdag is hij overleden, 85 jaar oud.

Dit jaar had Gratama zijn zestigjarig jubileum kunnen vieren. Na diverse kantoorbaantjes klopte hij in 1957 met succes aan bij het theatergezelschap van Tetman de Vries, dat destijds het belangrijkste – en bijna het enige – van Friesland was. Na zeven jaar richtte hij een eigen ensemble op, eveneens in het Fries. Wim Sonneveld, die Gratama’s groepje halverwege de jaren zestig toevallig zag, stimuleerde hem in het Nederlands te gaan optreden. De jonge Fries was een groot talent, vond Sonneveld.

Rients Gratama stond vooral bekend als een goedaardig entertainer. „Ik neem me keer op keer voor nu eens een kwestie aan te pakken die me echt emotioneel raakt”, zei hij in 1968 in het Algemeen Handelsblad, „en telkens doe ik het weer niet – je moet kennelijk niet tegen je eigen aard ingaan”.

Zijn vriendelijke aanwezigheid op het toneel verhulde dat hij op den duur scherper en geëngageerder werd dan hij leek. Daarnaast was hij twintig jaar lang een inspirerend docent aan de Kleinkunstacademie in Amsterdam.

Na twee veelzijdige cabaretshows met Gerard Cox, in de jaren tachtig, werkte Rients Gratama weer voornamelijk in Friesland. Hij schreef de musical Mata Hari (1990), met veel aandacht voor de Leeuwardense jeugdjaren van de latere legende, speelde een fijnzinnige vaderrol in de film in Nynke (2001) en vertolkte de titelrol in een Friestalige Koning Lear bij toneelgezelschap Tryater. En een paar jaar geleden zong hij nog samen met provinciegenoot Syb van der Ploeg het protestlied Almere kolere, toen Almere een nieuwe schaatsarena leek te krijgen ten koste van het ijsstadion Thialf in Heerenveen.

Tot op hoge leeftijd bleef hij schrijven, spelen, zingen en regisseren. Hij was, schrijft de Leeuwarder Courant, „de Friese kleinkunst in eigen persoon”.