Is er een verband tussen orkanen en klimaatverandering?

Vier vragen over orkaan Irma

Meerdere Caraïbische landen en eilandstaatjes worden momenteel geteisterd door of zetten zich schrap voor Irma, een buitengewoon sterke orkaan.

Orkaan Irma. Foto Reuters

De schade die Irma heeft aangericht is nog lang niet op te maken, maar de storm breekt nu al meerdere meetrecords: van windsnelheden tot de vrijgekomen energie. Sommige meteorologen bepleiten hem zelfs in te delen in een nieuwe categorie 6.

  1. Wat is een orkaan?

    Boven warm oceaanwater kan een depressie door het verschil tussen de warme watertemperatuur en de koelere luchttemperatuur steeds meer energie verzamelen en zo uitgroeien tot een tropische storm. Bij windsnelheden boven kracht 12 (ongeveer 120 kilometer per uur) heet zo’n storm een cycloon. De Amerikanen spreken meestal van een orkaan (Huracan is de god van de wind bij de Maya’s), Aziaten hebben het over een tyfoon (‘grote wind’ in het Chinees). Deze depressies ontstaan in een brede band rond de evenaar, tussen ongeveer 35 graden noorder- en zuiderbreedte. Op het noordelijk halfrond draait een cycloon tegen de klok in. Op het zuidelijk halfrond met de klok mee.

    Jaarlijks komen er wereldwijd zo’n 70 tot 110 tropische stormen voor, waarvan er 40 tot 60 orkaankracht bereiken. Het aantal orkanen en de intensiteit ervan kunnen per jaar heel erg verschillen. In het gebied waar eerder Harvey en nu Irma hun weg banen (en Jose en Katia al klaar liggen) ontstaan gemiddeld zo’n elf tropische stormen per jaar. Ongeveer zes daarvan worden uiteindelijk een orkaan. Het stormseizoen op de Atlantische Oceaan begint op 1 juni en duurt tot 30 november.

  2. Is er een verband tussen orkanen en klimaatverandering?

    De wetenschap is daar nog niet helemaal uit. Volgens het NOAA, het Amerikaanse meteorologisch instituut, is het nog te vroeg om nu al vast te stellen dat de huidige opwarming van de aarde gevolgen heeft voor het ontstaan van orkanen. Dat kan heel goed komen door de grilligheid van de (klimaat)data die het lastig maakt om een patroon te ontdekken, en ook omdat nauwkeurige metingen van relatief recente datum zijn.

    Het betekent dus niet dat klimaatverandering niet van invloed is op orkanen. Het zou logisch zijn dat de intensiteit van orkanen toeneemt, doordat het oceaanwater opwarmt. Een van de modellen van het IPCC, het wetenschappelijk klimaatpanel van de Verenigde Naties, laat een toename van die intensiteit zien van 2 tot 11 procent tegen het einde van de eeuw. Ook de hoeveelheid neerslag zal waarschijnlijk toenemen, met 10 tot 15 procent.

    Op basis van klimaatmodellen, die zich in de loop der jaren hebben bewezen als behoorlijk nauwkeurige voorspellers, lijkt er een wisselwerking te bestaan tussen de frequentie en de intensiteit, schrijft het Center for Climate and Energy Solutions. Het National Climate Assessment van de Amerikaanse regering uit 2013 gaat uit van een toename van het aantal zware orkanen (categorie 4 en 5) met 75 procent tegen het einde van de eeuw, terwijl mogelijk het aantal orkanen als geheel juist afneemt.

    Er zijn ook nog andere, minder directe manieren waarop het veranderende klimaat van invloed is op orkanen. Orkanen veroorzaken vaak een stormvloed. En omdat de opwarming van de aarde zorgt voor zeespiegelstijging, neemt de kracht van zo’n stormvloed toe. En komt het water veel verder landinwaarts.

    Ten slotte lijkt ook de activiteit van orkanen onder invloed van de klimaatopwarming te veranderen. Orkaan Matthew, die in oktober vorig jaar over Haïti raasde en vervolgens naar Florida afboog, wist zich binnen 36 uur te ontwikkelen van een tropische storm naar een categorie-5-orkaan.

    Volg de laatste ontwikkelingen via ons liveblog
  3. Hoe goed zijn de landen op Irma voorbereid?

    Het gebied waar orkaan Irma overheen trekt, is zeer ongelijksoortig. Er zijn grote verschillen in welvaartsniveau. Ook de mate waarin de plaatselijke autoriteiten en bevolking voorbereid zijn op dit type natuurrampen varieert sterk.

    Veel van de Caraïbische eilandstaatjes die nu midden in Irma’s pad liggen, behoren - in ieder geval op papier – tot het rijkere deel van de wereld. Ze hebben een luxueuze toerismesector en zijn vaak als belastingparadijs draaischijf in mondiale geldstromen. Deze eilandjes hebben relatief stevige gebouwen en infrastructuur. Het bestuur is er doorgaans goed.

    Een orkaan kan veel materiële schade aanrichten, maar er vallen doorgaans minder doden. Het gevaar voor deze eilanden schuilt vooral in hun isolement. „Het is lastig die allemaal te bereiken. Bijvoorbeeld de Bahamas telt ook veel afgelegen, dunbevolkte eilandjes”, vertelt Felipe del Cid, noodhulpcoördinator van het Rode Kruis vanuit Panama-Stad .

    Veel kwetsbaarder is een land als Haïti: het armste van het Westelijk Halfrond en met een zeer zwak bestuur. Orkaan Irma lijkt vooralsnog iets ten noorden van Hispaniola (het eiland dat Haïti deelt met de Dominicaanse Republiek) te trekken, maar kan wel voor zware regens zorgen. Dan wreekt zich de sterke mate van ontbossing in vooral Haïti. Zware regenval leidt al snel tot aardverschuivingen en modderstromen. „En het noorden van Haïti en de Dominicaanse Republiek heeft de afgelopen tijd al heel veel zware regenval te verduren gehad”, zegt Del Cid.

    Als Irma zich aan haar voorspelde pad houdt, komt ook Cuba aan de beurt. Het autoritair geregeerde land is zeer goed voorbereid. Ambtenaren van „het Werkorgaan van de Burgerdefensie van de Nationale Defensieraad voor de Vermindering van Rampen” houden Irma nauwgezet in de gaten, meldde partijkrant Granma woensdag. De Cubaanse weerdienst gaat er nu al van uit dat Irma heftiger kan worden dan Ivan (in 2004), toen 2 miljoen Cubanen geëvacueerd werden. In de politiestaat Cuba volgen burgers evacuatiebevelen trouw op.

    Hierna zou Irma door de Straat van Florida trekken, waarmee het vasteland van de VS na Harvey in korte tijd een tweede orkaan te verwerken krijgt. Florida is bekend met orkanen, maar de staat genoot de afgelopen jaren een bovengemiddeld lange ‘pauze’ waarin geen heftige orkanen voorbijkwamen. De laatste orkaan in de categorie 5 was Andrew, in 1992. Net als de door Harvey getroffen Texaanse stad Houston is ook Zuid-Florida de afgelopen jaren zeer snel in bevolking gegroeid. Door die verstedelijking zijn belangrijke buffers verloren gegaan, die overtallige regen kunnen opvangen. In de afgelopen kwart eeuw werd 1 op de 10 nieuwe Amerikaanse huizen in Florida neergezet. Irma kan de eerste grote test worden voor deze nieuwbouw.

  4. Wie bedenkt die orkaannamen eigenlijk?

    Na Irma dienen zich al twee volgende tropische stormen aan: Jose en Katia. Hun namen zijn bedacht door de Wereldweerorganisatie (WMO) die zes lijsten met namen hanteert. Op alfabetische volgorde wisselen mannen- en vrouwennamen elkaar daarop af. Elke zes jaar kan een naam zodoende opnieuw voorbijrazen. Behalve als een storm veel schade heeft aangericht, dan wordt zijn naam niet meer gebruikt, om geen oude wonden open te rijten.