Waarom moeten we eigenlijk met pensioen?

Pensioenleeftijd Een werknemer die de AOW-leeftijd bereikt, moet stoppen met werken. Waarom eigenlijk? Een 67-jarige rechter ziet dit als discriminatie en overweegt een rechtszaak.

Een gepensioneerde automonteur leest een folder van de Sociale Verzekeringsbank over de AOW. Foto Roos Koole/ANP

Oude, ervaren werknemers verplicht met pensioen sturen: in Nederland is het heel normaal. Wie de AOW-leeftijd bereikt, wordt meestal automatisch ontslagen. Dinsdag beklaagde de Amsterdamse rechter Willem Korthals Altes (67) zich hierover tegen NRC. Ook hij moet binnenkort stoppen. Rechters mogen, net als bijvoorbeeld burgemeesters, iets langer doorwerken, tot hun zeventigste, maar dan is het ook klaar. Pure leeftijdsdiscriminatie, vindt Korthals Altes. Hij overweegt een rechtszaak tegen de staat. Kijk eens naar de Verenigde Staten, zei de rechter. In de staat Kentucky werkte nog een 103-jarige rechter.

Waarom moeten Nederlanders meestal stoppen met werken als ze de AOW-leeftijd bereiken? Onder andere omdat oudere werknemers vaak duurder zijn, zegt hoogleraar pensioensociologie Kène Henkens. „In Nederland hebben we senioriteitsbeloning. Je loon stijgt doorgaans als je ouder wordt of langer in dienst bent. Tegelijk is de logica dat je dan minder productief wordt.”

Doorwerken tot op hoge leeftijd

In de VS kunnen werknemers inderdaad veel makkelijker tot op hoge leeftijd blijven doorwerken, zegt Mark Heemskerk, hoogleraar pensioenrecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Maar eigenlijk is die vergelijking niet eerlijk, omdat iedereen in de VS makkelijker ontslagen kan worden. In Nederland is het juist moeilijk om mensen te ontslaan.

Juist omdat regulier ontslag in Nederland zo moeilijk is, hebben de meeste werkgevers het zo geregeld dat een vast arbeidscontract automatisch afloopt zodra een werknemer de AOW-leeftijd heeft bereikt. Die regeling staat doorgaans in de collectieve arbeidsovereenkomst, die werkgevers en vakbonden hebben afgesproken.

Als je dan tóch wilt doorwerken, heb je dus toestemming nodig van je baas. Als die het een goed idee vindt, kan die een tijdelijk contract geven nadat het vaste contract is afgelopen.

Is het ontslaan van AOW’ers leeftijdsdiscriminatie, zoals Korthals Altes stelt? Strikt genomen wel, maar het is een toegestane vorm van discriminatie. In de wet die leeftijdsdiscriminatie verbiedt is expliciet een uitzondering opgenomen voor ontslag bij het bereiken van de AOW-leeftijd. Ook Europese rechters hebben meerdere keren bevestigd dat dit is toegestaan.

Voor rechters liggen de regels net iets anders. In principe worden zij voor het leven benoemd. Maar ook voor hen is vastgelegd wanneer zij met pensioen worden gestuurd: als ze 70 jaar zijn. Erik Lutjens, hoogleraar pensioenrecht aan de Vrije Universiteit Amsterdam, denkt dan ook dat het „niet heel kansrijk” is om tegen die regels te procederen.

Het toonaangevende Hof van Justitie in Luxemburg heeft al meerdere keren bevestigd dat zulke ontslagregels zijn toegestaan, zegt Lutjens, ook als het om magistraten gaat. In 2011 oordeelde het Hof dat procureurs uit de Duitse deelstaat Hessen ontslagen mochten worden zodra zij 65 jaar werden.

En die benoeming voor het leven dan? „Die gaat erover dat een rechter niet tussentijds ontslagen mag worden omdat die onafhankelijk moet zijn”, zegt Lutjens. „Die benoeming kan uiteraard wel een bepaald eindmoment hebben.”

Nog geen grote kentering

Experts zien nog geen grote kentering komen in Nederland. In de praktijk zijn er weinig mensen die langer willen doorwerken. Gemiddeld willen werknemers tot hun 63ste blijven werken, blijkt uit de laatste Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en kennisinstituut TNO. Ook in de praktijk doen maar weinig AOW’ers betaald werk: zo’n 12 procent van de AOW’ers tot 75 jaar, blijkt uit CBS-cijfers. En dan gaat het meestal om weinig uren.

Als werkgevers al toestaan om langer door te werken, zijn er ook nog sociale belemmeringen om dat daadwerkelijk te doen, blijkt uit nog te verschijnen onderzoek door het demografisch instituut NIDI. Zij deden een enquête bij de Rijksoverheid, waar ambtenaren sinds 2009 mogen doorwerken na hun AOW-leeftijd, totdat zij zeventig zijn. Slechts dertig procent van de ambtenaren boven de 60 jaar zegt zich ook volledig vrij te voelen om na de AOW-leeftijd door te werken. „Er zijn dus ook informele drempels”, zegt hoogleraar pensioensociologie Henkens, die het NIDI-onderzoek leidde.

Voor wie per se wil blijven doorwerken, is er één gemakkelijke oplossing: eigen baas worden. Een zzp’er kan vanzelfsprekend blijven doorwerken zolang die wil. Maar voor rechters is dat helaas niet mogelijk.