In goede aarde vallen

Ewoud Sanders

De meeste taallijstjes die ik de afgelopen maanden kreeg toegestuurd waren beknopt, maar er zaten ook een paar lange lijsten tussen. Bij één daarvan schreef de samensteller, Ton van der Worp, dat hij er „vele, vele jaren” mee bezig was geweest.

Wat deed Van der Worp? Hij keek na welke woorden en uitdrukkingen uit de Statenvertaling van 1637 zijn opgenomen in de Dikke Van Dale. Om zo te kunnen vaststellen welke invloed die eerste officiële Nederlandse Bijbelvertaling op onze taal heeft gehad.

Een en ander leverde een lijst op met ruim zeshonderd woorden en uitdrukkingen die behoren tot de zogenoemde tale Kanaäns. De Dikke Van Dale omschrijft de tale Kanaäns, een uitdrukking die is ontleend aan het Bijbelboek Jesaja, onder meer als „taal doorspekt met Bijbeltermen en -teksten, hoogdravende domineestaal”.

Voor de goede orde: Van der Worp is zeker niet de eerste die de invloed van de Bijbel op het Nederlands onderzoekt. Tot zijn voorgangers behoren onder meer dominee C.F. Zeeman (in 1877), E. Laurillard (1880), P. Kat (1926), J. Herderschee (1940), A.C. de Gooyer (1962) en J. van Delden (1990). In 2005 publiceerden Karina van Dalen-Oskam en Marijke Mooijaart hun Nieuw Bijbels Lexicon (een vuistdikke studie over „Woorden en uitdrukkingen uit de Bijbel in het Nederlands van nu”) en in oktober zal Friederike de Raat een boekje publiceren getiteld Muggenzifters en zondebokken. Spreekwoorden en gezegden uit de Bijbel.

Kennelijk is dit dus een onderwerp dat veel mensen heeft beziggehouden en blijft interesseren. Ik ben ervan overtuigd dat de invloed van de Bijbel op het Nederlands sterk is afgenomen, vanwege de secularisatie en doordat steeds minder mensen de Bijbel lezen. Ik vermoed dat woorden en uitdrukkingen waarvan (bijna) niemand meer weet dat ze aan de Bijbel zijn ontleend, het verreweg het best doen – simpelweg doordat ze inmiddels volledig zijn ingeburgerd. Dat geldt bijvoorbeeld voor muggenzifter en zondebok, uit het boekje van Friederike de Raat die vanzelfsprekend ook in de lijst van Van der Worp voorkomen.

Zondebok gaat terug op een passage uit het Oude Testament, Leviticus 16:21 („Zo legt hij alle zonden op de kop van de bok”). Muggenzifter is ontleend aan het Nieuwe Testament, Matteüs 23:24 („Blinde leiders zijn jullie, die uit hun drank de muggen ziften, maar een kameel wegslikken.”)

Het interessante van de lijst van Van der Worp is onder meer dat ik erin kon tellen. Het Nieuwe Testament bevat vier beschrijvingen van het leven en sterven van Jezus. Uit welk evangelie zijn volgens de lijst van Ton van der Worp de meeste woorden en uitdrukkingen in de Dikke Van Dale terechtgekomen? Uit Matteüs, dat 114 maal in deze lijst voorkomt. Van in goede aarde vallen (Matt. 13:8) tot paarlen voor de zwijnen werpen (Matt. 7:6). Uit het Bijbelboek Lucas vond Van der Worp 45 woorden en uitdrukkingen, uit Johannes negentien en uit Marcus zeven. Vanzelfsprekend zijn er ook veel overlappingen, net als tussen de evangelies. In goede aarde vallen komt bijvoorbeeld ook in het evangelie van Marcus voor, zij het net iets anders geformuleerd.

Hiermee rond ik Woordhoeken over taallijsten voorlopig af, met veel dank aan alle inzenders!

schrijft over taal. Twitter: @ewoudsanders; WoordHoek verschijnt vanaf nu op woensdag.