Hij helpt indianen bij het filmen van hun leven, en hun strijd

Vincent Carelli

Nog altijd kijken Brazilianen neer op de oorspronkelijke bewoners in hun land. Vincent Carelli, die een Prins Claus Prijs krijgt, leerde indianen filmen. Zo leren zijzelf, én andere Brazilianen, hun cultuur beter kennen.

Foto via Prins Claus Fonds

Al ruim veertig jaar brengt de Braziliaanse filmmaker Vincent Carelli (64) traditionele indiaanse gemeenschappen in Brazilië in beeld. Carelli leert de indianen ook zelf de camera te bedienen en te regisseren, zodat ze in hun oorspronkelijke taal hun eigen verhalen kunnen vertellen.

„Mensen zeggen soms: je brengt de indianen in contact met moderne technologie, zoals camera’s en televisie, en daarmee vervuil je hun authentieke cultuur”, vertelt Carelli, die dit jaar de Prins Claus Prijs ontvangt. „Maar de indianen zijn niet zo passief als veel mensen denken. Ze willen ook onderdeel uitmaken van culturele veranderingen. Door te laten zien hoe hun leven is en voor welke dagelijkse uitdagingen ze staan, bijvoorbeeld klimaatverandering of landonteigening, hoop ik dat mensen zich bewuster worden van hoe deze groepen zijn.” 

In Brazilië leven naar schatting nog driehonderdduizend traditionele indianen, verdeeld over tweehonderd stammen. Ze spreken nog zo’n 180 inheemse talen. Volgens de Braziliaanse overheidsorganisatie voor indianen zijn er ten minste zestig indiaanse leefgemeenschappen waar geen contact mee is, voornamelijk in de Amazone.

Lees ook het verhaal over Prins Claus Prijs-winnaar Ma Jun: Dankzij Ma Jun weet China nu hoe vervuild het is

Het werk van Carelli heeft grote impact in Brazilië: er wordt nog altijd neergekeken op de oorspronkelijke bevolking. Indianen worden gediscrimineerd en ze worden nog steeds van hun grondgebied verjaagd, bedreigd en uitgemoord. Carelli: „Er bestaat een enorme ontkenning en minachting. Als er al interesse in de indianencultuur is, dan is dat vaak op een bijna koloniale manier: indianen worden gezien als een bijzondere attractie, alsof ze niet in staat zijn deel uit te maken van de moderne samenleving. Pas sinds 2008 leren schoolkinderen tijdens de geschiedenisles over onze oorspronkelijke bewoners. Dat is rijkelijk laat, maar goed dat het eindelijk gebeurt.”

Foto via Prins Claus Fonds

Intieme gesprekken over tradities

In 1986 startte Carelli samen met zijn vrouw, de inmiddels overleden antropologe Virgínia Valadão, het filmproject Video nas Aldeias, waarin hij indianen opleidde tot filmmakers. „Dat idee speelde al in de jaren zeventig in mijn hoofd, toen besprak ik het met een bevriende Italiaanse filmmaker. Hoe zou het zijn als de indianen elkaar in hun eigen talen zouden interviewen, wat voor materiaal zou je dan krijgen? vroegen we ons af. Het was toen nog heel kostbaar en moeilijk, maar met alle digitale ontwikkelingen werd het wel mogelijk. Een camera kostte ineens maar een paar duizend dollar en was klein en gemakkelijk te bedienen.”

Video nas Aldeias wordt inmiddels door inheemse filmmakers uit vijftig leefgemeenschappen gemaakt en ook buiten Brazilië verspreid. In een van de afleveringen volgt de kijker twee indiaanse kinderen, die in hun eigen taal vertellen over hun angst voor de dichtbij wonende grootgrondbezitter, die met zijn manschappen hun leefgemeenschap regelmatig binnenvalt. In andere films worden unieke en intieme gesprekken tussen jonge en oudere indianen over tradities vastgelegd en worden rituelen gefilmd. „Het filmen geeft de indianen ook de mogelijkheid hun eigen geschiedenis vast te leggen. Veel jongeren die de ouderen interviewden, wisten bepaalde dingen helemaal niet. Door vragen te stellen, kregen ze unieke informatie die nu bewaard blijft voor volgende generaties.”

Foto via Prins Claus Fonds

Verbonden met de indianen

Vincent Carelli werd geboren in Parijs, uit een Franse moeder en een Braziliaanse vader. Toen hij vijf was, emigreerde het gezin naar Brazilië. „Als kind was ik al gefascineerd door de indianen. Later, rond mijn zestiende, bezocht ik voor het eerst een traditioneel dorp en voelde me meteen verbonden met hen.” Zijn interesse richtte zich in eerste instantie vooral op religieuze uitingen en rituelen. „Ik werkte in die periode vooral als fotograaf voor ngo’s die zich bezighielden met het welzijn van traditionele indianen. Vanuit dat werk ben ik beeldmateriaal gaan verzamelen en begon ik zelfstandig te filmen. Ik kreeg enthousiaste reacties vanuit de indiaanse gemeenschappen, helemaal toen zij ook zelf leerden filmen.”

Carelli maakte zelf twee baanbrekende documentaires over de onderdrukking van indianen. De film Corumbiara (2009) vertelt het verhaal van de slachtpartij van een pas ontdekte indiaanse stam. Zijn meest recente film, Martírio (2016) gaat over een meer dan honderd jaar durend landconflict tussen indianen en machtige grootgrondbezitters. „In die laatste film heb ik beeldmateriaal verwerkt dat door mij en door de indianen zelf is verzameld in de afgelopen decennia. Het geeft heel goed aan hoe de gewelddadige strijd tegen deze groep zich heeft ontwikkeld.”

Die strijd is weer actueel in Brazilië, sinds het aantreden van de huidige president Michel Temer, een jaar geleden. Zijn regering dient vooral de belangen van de landbouwlobby, ten koste van de Amazone en de rechten van indianen, vindt Carelli. „Het spanningsveld tussen geld, grootgrondbezitters en indianen kenmerkt Brazilië al eeuwen. In feite is de kolonisatie nooit gestopt, alleen zijn de indianen nu niet meer machteloos. De mainstream media hebben altijd de kant van de regering gekozen. Maar nu zijn er sociale media en hebben de indianen zelf camera’s, en kunnen ze de wereld laten zien wat er gebeurt.” 

Foto via Prins Claus Fonds