Dankzij Ma Jun weet China nu hoe vervuild het is

Ma Jun, een van de winnaars van de Prins Claus Prijs dit jaar, brengt de milieuverontreiniging in China in kaart. Toen hij begon, stuitte hij op dichte deuren. Nu vragen bedrijven zijn hulp om schoner te worden.

Foto via Prins Claus Fonds

Milieuactivist Ma Jun (49) uit Peking mag dan een gelauwerd man zijn, na een blik in de kranten staat hij weer met beide benen op de grond. „85 procent van het chemische afvalwater wordt niet gezuiverd”, staat in partijkrant Global Times. In dezelfde editie waarschuwen de autoriteiten voor zware luchtvervuiling de komende wintermaanden.

Ma, die al eerder de Goldman Environmental Prize won, een soort Nobelprijs voor milieuactivisten, zegt in een telefonisch gesprek naar aanleiding van het ontvangen van de Prins Claus Prijs 2017: „Ik ben zeer vereerd. Maar de lange mars naar een schoner milieu in China is nog maar net begonnen, we hebben inderdaad nog heel veel te doen.”

China maakt sinds 2000 een gigantische klimaatcrisis door. Bij de bewustwording daarvan speelt de voormalige milieujournalist van de South China Morning Post een grote rol. Zijn boek in 1999 over de watercrisis (‘Er is geen enkele schone rivier meer’) was voor velen, ook voor overheden, een schokkende openbaring. „Ik zag zwart, geel en paars water door onze rivieren stromen. Alle kleuren, behalve normaal schoon rivierwater”, herinnert hij zich.

Het boek leverde hem een paar jaar later een plaats op in de Time-lijst van de 100 meest invloedrijke jongeren in de wereld. Uit het boek volgde de oprichting in 2006 van het Instituut voor Openbare en Milieuzaken, dat harde, controleerbare gegevens verzamelt over de vervuiling van lucht, water en grond. Met deze data worden overheden en bedrijven via de media onder druk gezet actie te ondernemen. Wie niet meewerkt, wordt op Ma Juns vervuilingskaarten gezet.

Mede dankzij Ma Juns campagnes en stille lobbywerk in het Volkscongres werden wetten aangenomen waardoor gegevens over milieuvervuiling niet langer behandeld kunnen worden als staatsgeheimen. „Het publiek, dat steeds bezorgder is geraakt over de luchtvervuiling en openheid eist, heeft daarin ook een heel grote rol gehad.” 

Foto via Prins Claus Fonds

Digitale kaarten met vervuilers

De Prins Claus-laureaat kan dromerig vertellen over heldere blauwe luchten in de winters van Peking, waar hij als jongen zwom in de plaatselijke meertjes en rivieren. „Het begon eigenlijk allemaal met mijn reizen als journalist door noordelijk en westelijk China. Ik ontdekte dat de beschrijvingen van de prachtige landschappen, de schone rivieren en de meren in de boeken en dichtbundels die ik als tiener las, helemaal niet klopten. De realiteit was zo anders dan in de klassieke werken werd beschreven. Niemand wist eigenlijk precies hoe groot de problemen waren en daarom besloot ik die in kaart te brengen, want zonder goede informatie zijn hervormingen onmogelijk.”

Eerst met drie medewerkers en nu met 36 onderzoekers en dataspecialisten, is zijn stichting in Peking het best geïnformeerde bureau over milieu in China. Overheden, burgers en bedrijven maken intensief gebruik van zijn grote databanken en van zijn digitale kaarten van de grootste vervuilers en de zwaarst vervuilde gebieden in China.

Zijn ingetogen persoonlijkheid en apolitieke, wetenschappelijke aanpak ten spijt, kwam hij toch soms in aanvaring met lokale autoriteiten en staatsbedrijven die laks omgingen met milieuwetten. Op hoog politiek niveau wist Ma Jun zich gesteund door verschillende staatsdiensten, die later het ministerie van Milieu gingen vormen. En tegenwoordig hebben organisaties als de zijne de zegen van de hoogste leiders van het land.

Lees ook het verhaal over Prins Claus Prijs-winnaar Vincent Carelli: Hij helpt indianen bij het filmen van hun leven, en hun strijd

Mede dankzij zijn inspanningen keurde het Chinese Volkscongres in 2008 wetten en verordeningen goed die bedrijven en steden verplichten open te zijn over hun lozingen, de uitstoot in de lucht en de verwerking van (elektronisch) afval. Deze wetten werden in 2011 en 2013 aangescherpt. Daardoor is het niet meer mogelijk dat steden opzettelijk de gegevens over luchtvervuiling achterhouden of afzwakken uit vrees voor sociale onrust.

„Er is en zal nog veel moeten veranderen in China. Het grootste probleem is nu de uitvoering van de in de afgelopen jaren goedgekeurde wetten, die op papier streng zijn. Controle is altijd een zwak punt. Duizenden bedrijven willen wel groener worden, maar hebben geen idee hoe dat moet. En ook de prestaties van de steden om het afvalwater te zuiveren, zijn van bedroevend lage kwaliteit.”

Foto via Prins Claus Fonds

Op bezoek bij Apple

Tien jaar geleden stuitte Ma Jun nog vaak op gesloten deuren, wanneer hij aanklopte bij grote bedrijven om informatie te winnen over alle chemicaliën die zij in rivieren pompten of de lucht inbliezen. Tegenwoordig komen bedrijven bij hem langs met het verzoek mee te werken aan het vinden van oplossingen voor hun vervuilende productieprocessen en afvalverwerking.

Het beste voorbeeld daarvan is het Amerikaanse Apple dat in opspraak kwam na problemen bij de toeleveranciers, zoals het maakbedrijf Foxconn. „Na onze rapporten en onze gesprekken met de Apple-top in Cupertino hebben zij 196 heel concrete verbeteringen aangebracht in het productieproces, van de eerste toeleverancier tot en met de verwerking van het afval”, zegt hij trots.

Als gevraagd wordt of hij niet eigenlijk de facto minister van Milieuzaken in zijn land is, lacht hij. „Nee, nee, wij doen juist alles om de overheid te helpen in de bescherming van het milieu”, zegt hij, bedreven als hij is in het eerbiedigen van de politieke rangorde van zijn land.

In China worden vervuilers voortaan streng gestraft, schreef correspondent Oscar Garschagen in 2014. Burgers krijgen recht op informatie.