Cultuur

Interview

Interview

Iraanse vluchtelingen in een Balinese haven, nadat ze op weg naar Australië op zee zijn opgepikt.

Foto Firdia Lisnawati, AP

‘Herhaal onze fout niet: wees streng én humaan voor bootmigrant’

Paris Aristotle, migratie-expert

Hij adviseerde de Australische regering over de Aziatische vluchtelingen die per boot naar Australië probeerden te komen. Eén les: als rechts een repressieve aanpak wil en links een softe, moet je consensus zoeken.

‘Met alleen afschrikking en repressie lost Europa het probleem met de bootvluchtelingen niet op. De basis van je aanpak moet humanitair zijn. Je moet internationale mensenrechtenverdragen respecteren. Alleen als je die humanitaire kern hebt, kun je er harde maatregelen omheen bouwen die te verdedigen zijn.”

Uit de mond van een Australiër klinkt dit enigszins verrassend. Australië staat niet bekend om zijn humanitaire aanpak van bootvluchtelingen – eerder het omgekeerde. Wat niet iedereen weet, is dat een meer humanitaire aanpak er bijna was geweest. Een van de architecten daarvan was Paris Aristotle, een prominent migratie-expert. Zijn plan is afgeblazen, maar hij heeft wel een paar wijze lessen voor Europa. Een daarvan is: als rechts een keiharde, repressieve aanpak wil en links hamert op een softe benadering, moet je eerst die politieke polarisering doorbreken en consensus zoeken. „Europa slaagt er niet in het probleem op te lossen, omdat deze twee stromingen zich ideologisch steeds verder ingraven. Kijk naar de discussies over ngo’s op de Middellandse Zee. Wij hadden exact hetzelfde probleem. Maar je moet beide stromingen aan boord hebben, anders kom je nergens. Jullie Turkijedeal en de afspraken die jullie met Afrikaanse landen moeten maken, kunnen alleen werken als VN-organisaties en ngo’s er achter staan en meehelpen. Alleen met militairen en detentiekampen redt Europa dit niet”, vertelt hij via Skype vanuit Melbourne.

Aristotle, een boomlange man met Cypriotische wortels, is directeur van Foundation House, een organisatie in Melbourne die getraumatiseerde vluchtelingen helpt een nieuw leven op te bouwen. Hij doet dit al decennia en weet veel over smokkelaars, migratieroutes en motieven die meespelen als mensen hun land verlaten. Toen er in Australië in 2012 opnieuw paniek uitbrak over duizenden Aziatische bootvluchtelingen die via Indonesië het land in werden gesmokkeld, vroeg de regering Aristotle en twee anderen aanbevelingen te doen voor de beste aanpak. Die twee anderen hadden een ‘harder’ profiel dan hij: de één had een topfunctie bekleed op Defensie, de ander was een oud-staatssecretaris van Buitenlandse Zaken.

„We moesten alledrie uit onze comfort zone”, zegt Aristotle, eerder dit jaar genomineerd als ‘Australiër van het Jaar’, een prijs voor mensen die zich op bijzondere wijze verdienstelijk maken voor het land. „We hadden alledrie ideale oplossingen in ons hoofd. Maar die bestaan niet. Dus zijn we werkbare, praktische oplossingen gaan zoeken. In zes weken tijd hadden we een rapport klaar met 22 aanbevelingen.”

Australisch opvangcentrum voor vluchtelingen op het eiland Manus in Papoea-Nieuw-Guinea. Foto AFP

Het rapport pleitte voor een regionale oplossing. Waarom?

„Veel Aziaten kwamen naar Australië omdat ze elders in de regio slecht werden behandeld en geen rechten hadden. Dat moest anders. Als Maleisië vluchtelingen en migranten uit buurlanden zou laten werken en beter onderwijs zou geven, hoefden zij de risicovolle, illegale overtocht niet te maken. Wij stelden voor Maleisië te helpen. Als vluchtelingen daar tevreden zijn, kunnen ze wat betekenen voor het land. In ruil zouden wij beloven meer vluchtelingen en migranten vanuit Maleisië naar Australië te vliegen voor resettlement. Die logica wilden we voor alle landen in de regio. Dat was de kern: een humanitair fundament. VN-organisaties en ngo’s zouden zich hierin kunnen vinden. Dat was belangrijk: zij weten hoe je dit soort programma’s moet runnen, wij niet. In het plan stond ook dat Australië hun daarvoor extra geld zou geven. Maleisië zou niet langer het gevoel hebben er alleen voor te staan, Australië evenmin. En voor de vluchtelingen zelf was zo’n aanpak uiteraard beter.”

Het plan had een afschrik-component.

„Ja. Degenen die toch zouden proberen illegaal naar Australië te komen, per boot, mochten ons land niet bereiken. Zij zouden naar Nauru en Manus, op Papoea-Nieuw-Guinea, worden gebracht en van daaruit teruggaan of naar derde landen worden gebracht. Voor die tijd vingen wij bootvluchtelingen in detentiekampen in Australië op, zoals jullie doen in Griekenland. Dat bleek smokkelaars goed uit te komen. Die beloofden immers mensen naar Australië te brengen. En ze maakten dat waar. Dit motiveerde anderen ook een kans te wagen. Je ziet het nu ook in Libië. Als wij niet langer wilden dat smokkelaars bepaalden wie Australië binnenkwam, moesten wij zorgen dat die boten Australië juist niet bereikten. En dat de opvarenden ook later niet in Australië terecht kwamen, maar elders.”

Dat was de harde kant van uw voorstellen?

„Ja. Het idee was om eerst een zo humaan mogelijke architectuur op te zetten in regionaal verband. Vervolgens ga je ándere weggetjes, sluipweggetjes, zo onaantrekkelijk mogelijk maken door te zeggen: ‘Als u toch illegaal komt, duwen we u terug het systeem in. You cannot jump the queue!’. Dat is moeilijk. Die mensen hebben een fortuin uitgegeven, ontberingen doorstaan. Maar ze belonen is niet fair tegenover anderen, die elders in de regio blijven en netjes op hun beurt wachten om legaal naar Australië te gaan. En het zorgt ervoor dat mensen die boten niet nemen en niet meer verdrinken. In één jaar verdronken er meer dan duizend mensen tussen Indonesië en Australië. Dat zijn geregistreerde gevallen. Waarschijnlijk waren het er meer. Velen zijn vermist, vermoedelijk verdronken.”

De dood van een vluchteling deed de situatie op Manus in augustus escaleren. Al vaker werd Australië bekritiseerd om de omgang met vluchtelingen. Drie gewonden en een dode vielen er in anderhalve week.

Kon u de oprichting van kampen op Nauru en Manus moeilijk accepteren?

„Wij hadden geen detentiekampen voorzien waar mensen werden opgesloten. Volgens ons plan zouden ze vrij zijn, hun eigen eten koken, enzovoort. Zij waren vrij geweest en wij waren goedkoper uit geweest. De regering heeft er gesloten kampen van gemaakt, wat ik betreur. Het krenkt en demoraliseert mensen, onnodig. En het kost een vermogen, ongeveer 400 à 500.000 dollar per persoon per jaar. Je moet alles voor ze doen en alles invliegen: van 1.500 bewakers tot cateraars en psychologen. Wij raadden dit juist af. Cruciaal was voor mij destijds dat het basisplan door en door humaan was – zelfs dat op Nauru en Manus tot op zekere hoogte. In onze regionale architectuur zou iedereen goed worden behandeld. Daar gingen we allemaal energie en geld insteken. Er zat iets goeds in voor alle partijen. Als je zo’n systeem hebt, met de juiste waarborgen, kun je ingrijpen als mensen zich er niet aan houden. Je dirigeert ze gewoon terug een acceptabel systeem in. Op die manier had ik er weinig moeite mee.”

Uw plan is nooit uitgevoerd. Waarom?

„De Australische regering accepteerde alle 22 aanbevelingen, het parlement niet. Rechts was alleen geïnteresseerd in de repressieve delen ervan, links wilde alleen hogere immigratiequota en betere mensenrechtengaranties. Maar het plan werkt alleen als je de juiste mix van allebei hebt. Als je wat kersen van de taart pikt en de rest laat zitten, werkt het niet. Dat kon beide kampen niet schelen. Dus liep het plan stuk. De regering heeft toen alleen het harde deel uitgevoerd, helaas.”

Het probleem met de bootvluchtelingen is wel voorbij.

„Ja, maar dat had een prijs.”

Reputatieverlies voor Australië?

„Wij hadden dit probleem in goede banen kunnen leiden. Daar was iedereen, vooral vluchtelingen en migranten zelf, beter van geworden. Ik hoop van harte dat Europa, waar de situatie veel ingewikkelder is, onze fouten niet herhaalt.”

Gedetineerde vluchtelingen op het eiland Manus in Papoea-Nieuw-Guinea. Foto Behrouz Boochani/Reuters

Zou uw plan in Europa kunnen functioneren?

„Zeker. Ook in Europa roepen velen nu om meer repressie. Maar als je migranten en vluchtelingen stopt, is er vrijwel géén systeem om ze daar naartoe te dirigeren. Anders dan Australië nemen Europese landen legaal erg weinig mensen op. Ze doen weinig om de situatie waar migranten en vluchtelingen vandaan komen, te verbeteren. De toestand thuis blijft voor veel migranten en vluchtelingen erger dan de gevaren die ze op hun pad naar Europa vinden. Omdat ze niet legaal kunnen gaan, blijven ze proberen illegaal te gaan.”

Strandt Europa niet op hetzelfde politieke probleem als u?

„Moeilijk te zeggen. Jullie hebben het lastiger dan wij. Wij hadden maar één regering en één parlement. In Europa zijn er zoveel regeringen en parlementen betrokken die hun goedkeuring moeten geven. Daarbij, Australië heeft geen landsgrenzen met buurlanden, jullie hebben er vele. Duizenden kilometers. Ten derde is onze regio stabieler dan die van jullie. Dat maakt het makkelijker afspraken te maken met andere landen, en erop te vertrouwen dat die afspraken ook stáán. Met een land als Libië kunnen jullie momenteel niets.”

Begin augustus werden drie vluchtelingen op Manus aangevallen met machetes na de protesten die uitbraken door het gedwongen vertrek uit het centrum.

Wat vindt u van de EU-Turkijedeal?

„Het akkoord is een stap in de goede richting, maar de uitvoering niet. Vluchtelingen zijn teruggestuurd naar Turkije. Turkije zorgt ook dat ze niet meer naar Griekenland worden gesmokkeld. Maar volgens mijn informatie nemen Europese landen legaal weinig vluchtelingen op vanuit Turkije, terwijl dit wel de afspraak was. Veel humanitaire organisaties weigeren mee te werken. Mede daardoor is de mensenrechtensituatie beroerd. Wat hier ontbreekt, is de humanitaire kern en het vertrouwen dat je elkaar helpt. Zo los je dit probleem niet op.”

Moeten Europese landen meer legale migranten of vluchtelingen binnenlaten?

„Dat lijkt me onvermijdelijk. Als Europa dat niet doet, werken derde landen ook niet mee aan een oplossing. Europa krijgt nu weinig mensen legaal, en veel illegaal. Dat moet je omdraaien. Er is een direct verband tussen die twee. Als er meer legale mogelijkheden zijn, gaan mensen minder snel illegaal. Niemand betaalt 10.000 euro voor een lange gevaarlijke overtocht als z’n buurman gratis gaat.”

Europeanen zijn huiverig voor legale migratie.

„Toch is het een deel van de oplossing. Ten eerste kun jij dan kiezen wie er binnenkomt: je screent mensen in de regio, en besluit dan wie je binnenhaalt. Jij bepaalt weer wie er naar Europa mogen. Ten tweede heb je dan een redelijk system, dat eventuele harde maatregelen rechtvaardigt om illegalen in het gareel te krijgen. Als je je legale quota verhoogt, zorgt dat asiel- en migratieaanvragen snel worden afgehandeld en dat gastlanden mensen waardig behandelen, kun je tegen bootvluchtelingen zeggen: sorry, ga maar gewoon met de anderen in de rij staan. Europa kan dit nu niet zeggen. Dat is het probleem: er is geen legale rij. Alleen chaos.”

U ziet het als managementprobleem?

„De perfecte oplossing bestaat niet. Wat wel bestaat, is beter management. Efficiënter, humaner.”

Australië betaalde ruim 1.900 vluchtelingen 47 miljoen euro om een rechtszaak te voorkomen. De vluchtelingen klaagden het land omdat ze slecht zouden zijn behandeld op het eiland Manus.