Tegendraads, maar goed met zijn tegenstanders

Zijn snelle vertrek uit politiek Den Haag riep kritiek op. Pieter Duisenberg verlaat de VVD voor universiteitenkoepel VSNU.

Merlijn Doomernik

Er vielen woorden als „baantjesjager” en „partijkartel” toen Kamerlid Pieter Duisenberg (VVD) onlangs bekendmaakte per 1 oktober voorzitter te worden van de Vereniging van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten (VSNU). Zo kort na zijn herverkiezing oogstte Duisenberg met zijn carrièrestap kritiek in sociale media en kranten.

Ook Kamervoorzitter Khadija Arib (PvdA) zei „teleurgesteld” te zijn over zijn vertrek naar de VSNU. De sluiting van de sollicitatieprocedure bij headhunter Egon Zehnder was 1 maart, vijftien dagen vóór de verkiezingen. Al zegt Duisenberg pas na de verkiezingen te zijn benaderd en van mei tot juli gesprekken te hebben gevoerd. „De timing was een moeilijk onderdeel van mijn afweging”, geeft hij toe.

Veel collega’s van de Kamercommissie onderwijs, cultuur en wetenschap zijn mild. „Ik deel de opvatting van onze voorzitter maar wie zonder zonde is, werpe de eerste steen”, zegt Paul van Meenen, (D66). „Ik zou die keuze niet maken, maar dat zegt niets. Het is niet uniek.” Michel Rog (CDA) wil zich niet over Duisenbergs vroege vertrek uitlaten, maar prijst hem als collega. Duisenberg zelf vindt dat het in verkiezingen in Nederland minder gaat om de persoon, dan om het halen van zoveel mogelijk stemmen voor de lijsttrekker en de partij. De overstap is „mijn beslissing om op een andere manier de publieke zaak te dienen”, zegt hij.

Duisenbergs oud-collega Mohammed Mohandis, die tot maart als Kamerlid voor coalitiepartner PvdA met hem samenwerkte, zag een vertrek aankomen, zegt hij. „Hij wil dingen bereiken zonder het politieke gehakketak in de Kamer. Daar had hij geen geheim van gemaakt.”

Veel functiewisselingen

Duisenberg was sinds 2012 Kamerlid en wisselde voor die tijd vaak van functie, van energiebedrijven tot adviesbureaus. Hij zoekt werk met maatschappelijke impact. Dat kreeg hij mee van zijn overleden vader, de minister van financiën Wim Duisenberg (PvdA) in het kabinet-Den Uyl die als president van de Europese Centrale Bank in 2002 de euro invoerde. Van Shell, waar Pieter Duisenberg elf jaar voor werkte, komen veel politici, onder anderen oud-premier Colijn en politici Frits Bolkestein en Wouter Bos.

Hij houdt van duidelijke kwantitatieve toetsen, zoals ze ook zijn te vinden in rapporten van McKinsey en Shell. De Kamer kent sinds kort de naar hem genoemde „methode Duisenberg”: een Kamerlid van de regeringspartij en een collega uit de oppositie bepalen met een echte audit committee wat er met uitgegeven geld is gebeurd. Ook bedacht hij de ‘V100 dag’, waarop de Kamer honderd burgers uitnodigt die met hulp van de Algemene Rekenkamer vragen stellen aan de politiek.

Protestantse elite

Duisenberg komt uit de sociaal betrokken liberaal protestantse elite. Zijn ouders waren remonstrants. Hij ging naar het Vrijzinnig Christelijk Lyceum in Den Haag, een liberale school buiten de protestantse zuil, ook bezocht door de zoons van prinses Beatrix. „Altijd hoge cijfers. Hij kon gemakkelijk gymnasium maar klassieke talen vond hij niet nodig’’, herinnert toenmalig rector Paul Gerretsen zich.

Duisenberg werd voorzitter van het bondsbestuur, won de eerste prijs voor de debatten bij de Model United Nations en mocht op bezoek bij de sultan van Oman. Hij was voorzitter van het Haags Jeugd Parlement. Tijdens zijn studie economie kwam hij in de Senaat van het studentencorps. Ook later bleef hij actief in onbezoldigde bestuursbanen, zoals van een bewonersvereniging en bij Madurodam.

Hij gaat met zijn gezin naar de uit Australië afkomstige Hill Song kerk, geënt op de Pinkstergemeente. Tijdens de diensten is er luide zang en muziek: een aantrekkelijke manier om zijn kinderen kennis te laten maken met de bijbel, vond hij.

In aanvaring

Als Kamerlid kwam Duisenberg vaak in aanvaring met zijn nieuwe werkgever. „Hij is echt iemand die tegen de stroom in roeide van wat in de sector gewenst werd”, zegt CDA’er Rog. De VSNU wil zoveel mogelijk autonomie, terwijl Duisenberg verantwoording eiste. Jaarrekeningen moesten openbaar worden en hij verdedigde de gehate kwantitatieve prestatie-indicatoren voor het hoger onderwijs.

Voor zijn plannen had Duisenberg de VSNU vaak niet nodig. Met de Landelijke Studentenvakbond voorkwam hij dat de controle op de opleidingen werd versoepeld. Met steun van studenten op de tribune van de Kamer sleepte hij met andere partijen het instemmingsrecht voor studenten in de begroting van hbo’s en universiteiten binnen. De studenten steunden ook zijn eis dat het hoger onderwijs helpt bij het vinden van werk.

De vaste commissie voor de vrijheid van wetenschapsbeoefening van de KNAW gaat nu breed onderzoek doen naar wetenschappelijke onafhankelijkheid. Controversieel is ook zijn voorstel om het op studiefinanciering bespaarde geld te steken in technische universiteiten.

Maagdenhuis

De studenten van de Universiteit van Amsterdam ergerde hij door schadevergoeding te eisen voor hun bezetting van het Maagdenhuis. De Centrale Studentenraad van de Universiteit van Amsterdam roept het college van bestuur op tot een boycot van de VSNU, nu Duisenberg daar komt. Maar buiten Amsterdam ligt hij beter bij de studenten. De voorzitter van het belangrijke Interstedelijk Studentenoverleg feliciteerde hem met zijn overstap.

Duisenberg kan nu eenmaal goed overweg met politieke tegenstanders. Groenlinks-Kamerlid Lisa Westerveld was als voorzitter van de Commissie democratisering en decentralisering bij de UvA vaak zijn mikpunt en toch bewondert ze zijn scherpte. Als woordvoerder van de Algemene Onderwijsbond verschilde ze vaak met hem van mening, als Kamerlid ook, maar ze werkte toch vaak met hem samen.

Lees ook een opinie-artikel over het vertrek van Duisenberg: Aan zo’n VVD-adresboekje heb je weinig als universiteitskoepel

Bij onenigheid blijft Duisenberg rustig, en zoekt hij naar gemeenschappelijke punten en belangen. Zo kwam een akkoord met GroenLinks-leider Jesse Klaver tot stand over het nieuwe leenstelsel, onder het afdak van Duisenbergs tuin. PvdA’er Mohandis voer eens mee op de motorboot van Duisenberg: „Varen, praten over de dingen. We versterkten elkaar.”

Duisenberg denkt marktgericht. Hij wil meer internationalisering op universiteiten en verhoging van het onderzoeksniveau door samenwerking en competitie. Dat past in de agenda van de VSNU maar is duur, dus universiteiten zullen zijn politieke kennis en contacten hard nodig hebben. Alle onderwijskoepels, van primair tot en met hoger onderwijs, hebben nu voormalige politici als voorzitters.