Merkel en Schulz: meer een duet dan een debat

In een tv-debat drie weken voor de verkiezingen lukte het SPD’er Schulz niet zich af te zetten tegen de ervaren Merkel.

Schulz, voorafgaand aan het televisiedebat. Foto Michael Sohn/AP

In het tv-debat in de aanloop naar de Duitse verkiezingen botsten Angela Merkel en haar uitdager Martin Schulz zondagavond niet alleen, ze bleken het op belangrijke punten roerend met elkaar eens. Op het gevoelige thema van de vluchtelingencrisis onderschreef Schulz het omstreden besluit dat Merkel in 2015 nam, om de Duitse grens niet voor de vluchtelingen te sluiten.

Met nog drie weken te gaan tot de Bondsdagverkiezingen was vooral de druk op Schulz (SPD) erg groot. Al maanden heeft de SPD in de peilingen een grote achterstand op CDU/CSU van Merkel. Afgelopen week zei 38 procent van de kiezers tegen opiniepeilers voor de christen-democraten te kiezen, en slechts 24 procent voor de SPD.

Schulz deed in het debat wel zijn best om de verschillen met Merkel aan te scherpen, maar slaagde daarin niet erg. Van de twaalf jaar dat Merkel geregeerd heeft, was de SPD acht jaar haar coalitiepartner en dus medeverantwoordelijk voor het beleid. Dat beperkte Schulz’ mogelijkheid om Merkel hard aan te vallen. Daar komt bij dat Schulz, in zijn vorige functie als voorzitter van het Europees Parlement, met Merkel heeft samengewerkt en ook haar vluchtelingenbeleid heeft gesteund.

Niet eerder in de afgelopen twintig jaar was de besluiteloosheid van de Duitse kiezers zó kort voor de verkiezingen zó groot, schreef Juurd Eijsvoogel onlangs.

Opmerkelijke situatie

Zo ontstond zondagavond in het debat bijvoorbeeld de opmerkelijke situatie dat Merkel en Schulz samen tegenover sceptische journalisten verdedigden dat vluchtelingen in beginsel in staat moeten zijn om gezinsleden te laten overkomen, omdat het internationale recht Duitsland daartoe verplicht.

Wel hekelde Schulz de manier waaróp Merkel in 2015 het besluit had genomen de vluchtelingen toe te laten, namelijk zonder overleg met Europese partners. Als bondskanselier moet je in een moeilijke situatie soms snel een knoop doorhakken, kaatste Merkel terug.

Het debat was voor Schulz, die bij veel Duitsers nog betrekkelijk onbekend is, de beste kans zich te presenteren en te profileren – en nu voor het eerst op gelijk niveau met de bondskanselier. Maar Merkel markeerde het verschil in status uitdrukkelijk. Kort nadat Schulz had verteld dat hij onlangs overlegd had met minister van Buitenlandse Zaken (en partijgenoot) Sigmar Gabriel, liet Merkel zich ontvallen dat ze zondag over Noord-Korea gesproken had met de Franse president Macron en maandag zou bellen met president Poetin en diens ambtgenoot in China.

Merkel en Schulz waren het erover eens dat de islam bij Duitsland hoort, maar haatpredikers niet. De bondskanselier voegde daar uitdrukkelijk aan toe dat alleen een islam bij Duitsland hoort die de Duitse Grondwet respecteert.

Kaas van het brood eten

Op het belangrijkste campagnethema van de SPD, het streven naar meer sociale rechtvaardigheid, slaagde Schulz er niet in om het Merkel moeilijk te maken. Hij erkende dat het economisch goed gaat met Duitsland, maar onderstreepte dat dat niet geldt voor iedereen in Duitsland. Zo zouden er twee miljoen werklozen zijn. Merkel corrigeerde hem: er zijn 2,5 miljoen werklozen, maar ze was blij dat dat de helft was van toen ze in 2005 aantrad en overigens was iedere werkloze er één te veel. Zo liet Schulz zich bij dit thema, waarmee zijn partij probeert haar oude achterban terug te winnen, de kaas van het brood eten.

Merkel maakte niet de fout die Gerhard Schröder, haar voorganger als bondskanselier maakte toen hij met haar in debat moest: hij nam zijn uitdager niet serieus en probeerde haar zelf belachelijk te maken – wat de kijkers niet bleken te waarderen. Slechts af en toe kon Merkel een meewarig lachje in de richting van haar tegenstander niet onderdrukken.

Schulz beet van zich af op het thema binnenlandse veiligheid, waar hij Merkel verweet steeds hetzelfde ‘trucje’ te gebruiken en de verantwoordelijkheid voor problemen af te schuiven op linkse deelstaatregeringen.

Mogelijke coalitie met Die Linke

Gevraagd naar mogelijke coalities, zei Merkel dat ze in geen geval zal regering met (anti-immigratiepartij) AfD of Die Linke. En, voegde ze daaraan toe, de kijkers hebben recht op evenveel duidelijkheid van de heer Schulz. Die wilde zich echter niet uitspreken over een mogelijke coalitie met Die Linke, en evenmin of hij opnieuw als kleinere partner in een coalitie met Merkel zou stappen. Zo werd het meer een duet dan een debat.

Om de derde plaats bij de verkiezingen strijden vier partijen, die in de peilingen min of meer gelijk opgaan: AfD, FDP en Groenen kwamen afgelopen week op 8 procent, Die Linke op 9 procent. Na het debat van zondag, komen maandag de vier kleinere partijen aan de beurt: eerst de Beierse CSU (zusterpartij van Merkels CDU), de Groenen en Die Linke, daarna aangevuld met de AfD en de liberale FDP, die nu niet in de Bondsdag zitten.

Merkel staat voor continuïteit, maar gebruikte haar spreektijd juist ook om te benadrukken dat Duitsland in deze tijd voor grote veranderingen staat, en dat het leven van de mensen door digitalisering ingrijpend zal veranderen. Die uitdagingen wil ik met u aangaan, zei ze in haar slotwoord tot de kijker, en ik denk dat we dat voor elkaar krijgen („schaffen”) – een al dan niet bewuste toespeling op haar omstreden uitspraak in de vluchtelingencrisis: ‘Wir schaffen das!’