Bij toeval werd ze de stem van Anne Frank

Huisvrouw Barbara Mooyaart-Doubleday (1919-2017) vertaalde in drie maanden het dagboek van Anne Frank. Drie pagina’s per dag.

Tussen Barbara Mooyaart-Doubleday en Otto Frank ontstond een mooie vriendschap.

Door toeval leverde Barbara Mooyaart-Doubleday, een Engels-Nederlandse vrouw met een bescheiden karakter, een bijdrage aan een van de meest gelezen boeken ter wereld. Otto Frank was wanhopig, toen hij in 1951 een vertaler zocht voor het dagboek van zijn dochter Anne. In Nederland was het een flop geworden. Hij hoopte dat een Engelse vertaling wel zou aanslaan.

De Londense uitgeverij benaderde drie professionele vertalers voor een proefvertaling. Én Mooyaart, een huisvrouw uit Amersfoort die net was bevallen van haar tweede zoon en die de uitgever toevallig kende. Haar vertaling had Otto Frank het meest getroffen. Bovendien kwam Mooyaart het dichtst in de buurt bij de leeftijd die Anne had gehad, als ze niet op 15-jarige leeftijd naar een concentratiekamp was afgevoerd.

De vertaling moest in drie maanden geschieden. Mooyaart werkte aan de keukentafel, met een potlood, gum en woordenboek. Drie pagina’s per dag, als haar kinderen sliepen, voor 100 Engelse ponden. De gesprekken die ze met Otto gevoerd had, wandelend aan de Amsterdamse grachten, hadden haar inlevingsvermogen op weg geholpen. „Bijna werd ik zelf Anne Frank”, zou ze later over die maanden zeggen. In Engeland verkocht het dagboek niet, maar in New York kwam het op de bestsellerlijst. Meer dan vijftig vertalingen volgden, veel daarvan gebaseerd op de tekst van Mooyaart. Ze overleed op 31 juli, op 98-jarige leeftijd.

Barbara Doubleday werd geboren als jongste van vier in Kent, ten zuidoosten van Londen, in een welgesteld gezin. Haar moeder had veel kennis van literatuur en poëzie, haar vader was herenboer. Haar vader was getraumatiseerd door de Eerste Wereldoorlog, haar broers vochten in de Tweede. Ze trouwde met een Nederlander die, zodra hij had gehoord dat de Duitsers waren binnengevallen, op de fiets was gestapt naar IJmuiden en vervolgens op de boot. Hij werd oorlogspiloot. In 1946 verhuisde het echtpaar naar Amsterdam en kort daarna naar Amersfoort.

Tussen Otto Frank en Barbara Mooyaart ontstond een warme vriendschap. Als hij per trein van Amsterdam naar Basel ging, ongeveer eens per maand, stapte hij uit in Amersfoort, om bij het gezin Mooyaart te lunchen. „Ik zou bijna zeggen dat ze als een soort dochter voor hem was”, vertelt zoon Brian Mooyaart. Ook zijn moeder veerde op als Otto er was.

Maar over de uitzonderlijkheid van haar prestatie ging het thuis zelden, zegt Brian Mooyaart. „Mijn vader vond dat zijn vrouw niet hoefde te werken. En mijn moeder was bescheiden. Dat het stom toeval was dat juist zij een rol bij het dagboek speelde, zijn ze nooit vergeten.”

Toch, vond hij, had het zwijgen af en toe minder gemogen, vanwege de reusachtige betekenis van het dagboek. Als er feitelijke onjuistheden over in de pers kwamen, sprak zijn moeder zich niet uit. „Ik weet nog dat ik als jongen zei: Mummy, you translated that book. Do you realize that it implies a responsibility?”

Tegen het einde van haar leven trad Mooyaart meer naar buiten met interviews en lezingen. In 1999 ontving ze een eredoctoraat van een universiteit in New York, tien jaar later kreeg ze een lintje. Ook kreeg ze de Raoul Wallenberg Centenary medaille, vanwege haar bijdrage aan de herinnering van de Shoah. „Ik raakte onder de indruk van haar eenvoud en haar betrokkenheid bij de resten van de eens zo bloeiende joodse gemeenschap”, zegt opperrabbijn Binyomin Jacobs, die haar bij die gelegenheid ontmoette.

De publieke belangstelling voor Mooyaart nam ook toe vanwege een nieuwe vertaling van het dagboek van Anne Frank, met passages die eerder ongepubliceerd waren gebleven. De vertaalster, Susan Massotty, zocht contact met Mooyaart, in wie zij na het lezen van haar vertaling onmiddellijk een natuurtalent had herkend, die Anne Frank vanaf de eerste tot de laatste pagina een authentieke stem had weten te geven. Er volgde een warm briefje terug, daarna vele ontmoetingen.

Ze konden communiceren met weinig woorden, zegt Massotty. Beiden spraken zelden over Anne Frank en hun vertalingen, behalve met elkaar. „Het was het dagboek van Anne dat ons bond. Zij was niet zomaar een personage, maar een persoon die echt heeft bestaan. En voor een korte periode hebben Barbara en ik allebei de stem van Anne moeten zijn.”