Cultuur

Interview

Interview

Foto Massimo Percossi / EPA

Als redenaar kan Schulz het Merkel nog moeilijk maken

Martin Schulz

Zondag debatteert Angela Merkel met haar uitdager Martin Schulz in het eerste en enige tv-debat voor de verkiezingen van 24 september. Een kans voor Schulz om zijn achterstand in te lopen.

Als Angela Merkel kamermuziek of opera is, dan is Martin Schulz rock-’n-roll of zelfs heavy metal. Dat schreef een van de biografen van Schulz dit voorjaar, toen de oud-voorzitter van het Europees Parlement net was aangetreden als nieuwe voorman van de Duitse sociaal-democraten en als uitdager van Angela Merkel. De muzikale vergelijking klonk goed – al moet je opera in het land van Wagner nooit onderschatten.

Foto Michael Probst/AP

Schulz bracht nieuw leven in de bedaagde Duitse politiek. Binnen de kortste keren had hij een wild enthousiaste aanhang. Zijn thema ‘Meer sociale gerechtigheid’ leek aan te slaan. Nieuwe leden stroomden toe en in de peilingen schoot de SPD omhoog. Bij de christen-democraten sloeg de angst toe dat hun tijd na de Bondsdagverkiezingen van 24 september wel eens voorbij kon zijn. En de SPD kreeg weer zelfvertrouwen – welke andere sociaal-democratische partij in Europa kon dat zeggen?

Maar de opwinding was van korte duur. Toen de SPD dit voorjaar drie deelstaatverkiezingen op rij verloor, bleek dat het klassieke repertoire van de bondskanselier nog altijd moeiteloos de opkomende rocker uit het Europarlement overstemt. Sindsdien kijken Schulz en de SPD weer tegen een achterstand aan van 12 tot 14 punten in de peilingen. En dan hebben de media het schandaal met het zwemparadijs nog opmerkelijk weinig aandacht gegeven. Maar daarover later.

Deze zondag heeft Schulz vermoedelijk zijn beste kans om de strijd weer spannend te maken. In het eerste en enige tv-debat tussen hem en Merkel moet Schulz de Duitsers zien te overtuigen dat hij een betere kanselier kan zijn dan de vrouw die het land al twaalf jaar regeert.

Niet eerder in de afgelopen twintig jaar was de besluiteloosheid van de Duitse kiezers zó kort voor de verkiezingen zó groot, schreef Juurd Eijsvoogel onlangs.

Burgemeester

Dat zou voor niemand een makkelijke opgave zijn, maar helemaal niet voor een man die in de landelijke politiek eigenlijk geen ervaring heeft. Niet als minister-president van een deelstaat, zoals Gerhard Schröder voor hij kanselier werd (1998-2005). Niet als minister en oppositieleider, zoals Merkel. Alleen als burgemeester van het stadje Würselen (40.000 inwoners, vlakbij Kerkrade), heeft Schulz bestuurlijke ervaring in eigen land opgedaan. Carrière maakte hij in Brussel en Straatsburg, waar hij 22 jaar lid van het Europees Parlement was, waarvan vijf jaar voorzitter.

In Europa was Martin Schulz niet alleen actief op hoog politiek niveau, hij heeft er ook veel geleerd: spreken en debatteren bijvoorbeeld. Als je hem een toespraak hoort houden, begrijp je hoe hij het Merkel nog moeilijk kan maken. Hij is niet alleen een bevlogen redenaar, hij durft dat ook te laten zien en horen – anders dan veel andere politici in Duitsland, waar bijna driekwart eeuw na de Tweede Wereldoorlog nog altijd een zekere reserve tegenover meeslepende toespraken bestaat. Schulz als spreker vergelijken met Merkel is niet zozeer rock tegenover klassiek, het is muziek tegenover dienstmededelingen.

Foto Ralph Orlowski/Reuters

Zijn persoonlijke levensverhaal is vaak een belangrijk onderdeel van zijn speeches. Schulz (61) laat ermee zien dat hij van eenvoudige komaf is, dat hij tegenslagen heeft gekend en begrip heeft voor mensen die het ook moeilijk hebben, of die bijvoorbeeld net als hijzelf hun middelbare school niet hebben afgemaakt. Dat sluit goed aan bij zijn ambitie om de SPD, een partij die allang gedomineerd wordt door academici, weer interessant te maken voor haar oorspronkelijke achterban. De herkenbaarheid van de SPD heeft sterk geleden onder de twee coalities (2005-2009 en 2013-2017) met Merkels CDU/CSU, eigenlijk de tegenpool van de sociaal-democraten.

Schulz als spreker vergelijken met Merkel is niet zozeer rock tegenover klassiek, het is muziek tegenover dienstmededelingen.

De vader van Schulz was politieman, zijn moeder huisvrouw en een van de oprichtsters van de lokale CDU-afdeling („de enige fout in haar leven”, is een grap die het meestal goed doet bij zijn gehoor). Hij groeide op in Würselen, wilde profvoetballer worden (linksback), maar die hoop moest hij op z’n achttiende laten varen. Vanwege twee knieblessures, zegt hij zelf. Omdat hij gewoon niet goed genoeg was, volgens voormalige ploeggenoten.

„Van de ene dag op de andere was ik mislukt op school en was het voetballen voorbij”, zei hij eens in een interview. „Ik viel in een diepe crisis en begon te drinken.” Hij werd alcoholist, was een jaar werkloos, maar met hulp van broer en zus wist hij zijn leven weer op de rails te krijgen. Hij deed een opleiding tot boekhandelaar en werd geheelonthouder. In Würselen begon hij een eigen boekwinkel, hij trouwde en kreeg twee kinderen. Zijn vrouw en (volwassen) kinderen houden zich verre van de publiciteit.

Als voorzitter sinds 2012 wist de sociaal-democraat Schulz het Europarlement zichtbaar te maken en respect af te dwingen, schreef Brussel-correspondent Stéphane Alonso begin dit jaar.

Zwemparadijs

Politiek boeide Schulz al vroeg. Op z’n achttiende werd hij lid van de SPD. Na een paar jaar in de gemeenteraad werd hij op 31-jarige leeftijd de jongste burgemeester in Noordrijn-Westfalen. Een leerzame tijd, zegt hij zelf, „maar ik had eerder moeten stoppen”.

Had hij dat gedaan, dan had Würselen vermoedelijk nog zijn geliefde openluchtbad gehad in plaats van het omstreden zwemparadijs Aqauna met glijbanen, golfslagbad en piratenschip. Maar Schulz drukte het nieuwe zwembad door. Tegen de zin van veel inwoners. Met een petitie voor een referendum, ondertekend door meer dan tien procent van de bevolking, probeerden tegenstanders het kostbare project tegen te houden. Schulz schoof de petitie terzijde: er was een vormfout gemaakt. Het zwembad kwam er en het blijft een zware last voor de gemeente, door hoge energie- en personeelskosten en tegenvallende bezoekcijfers.

Duitse media hebben de kwestie weinig aandacht gegeven – provinciale politiek, lang geleden, waar hebben we het over. Maar de Tagesspiegel merkte op dat het voor Würselen een fiasco is, vergelijkbaar met wat het voor Berlijn betekent dat de nieuwe internationale luchthaven met zes jaar vertraging nog altijd niet is opgeleverd. En het speelde in de enige periode dat Schulz in Duitsland politiek bestuurder was – dus het zou iets kunnen zeggen over zijn politieke stijl, in elk geval aan het begin van zijn loopbaan. Zelf erkent hij: „Het was de grootste fout van mijn leven.”

Foto Ralph Orlowski/Reuters

Voor de Duitse kiezers is nu de vraag: „Kann er Kanzler?” En zelfs als ze denken dat hij het kan, willen ze dan Angela Merkel voor hem inruilen? Welke kwaliteiten heeft hij, die zij niet heeft?

Zijn uitgesproken vasthoudendheid en felheid demonstreerde hij in het Europees Parlement. Hij wist het parlement meer profiel te geven dan het ooit had gehad. Van het voorzitterschap maakte hij eigenhandig een serieuze machtsfactor.

De afgelopen maanden heeft hij zijn partij opgeschoven naar links, om het verschil met Merkel te markeren. Op klassieke sociaal-economische thema’s, versoepeling van de werkloosheidsregelingen en gratis onderwijs. Maar ook op het gebied van de buitenlandse en defensiepolitiek: Schulz wil af van de afspraak in de NAVO, onderschreven door zijn partijgenoten in Merkels regering, dat de defensie-uitgaven omhoog moeten tot twee procent van het bruto binnenlands product.

De SPD probeert de achterstand in de peilingen in te lopen door de verschillen met de CDU op te zoeken. Maar Merkels CDU geeft niet thuis.

Soms blijkt dat het alledaagse politieke handwerk in de Bondsrepubliek Schulz zwaar valt. Dit voorjaar, verwend door het enthousiaste onthaal dat hij steeds bij spreekbeurten kreeg, viel hij eens uit zijn rol toen de uitbundigheid van de toejuichingen wat tegenviel. Genadeloos legde een camera vast hoe hij zich naar zijn aanhangers boog en hen aanspoorde: „Begin nou te roepen!” En toen dat geen effect had, zei hij nogmaals: „Martin roepen!” – waarna er een wat lusteloos „Martin! Martin!” op gang kwam.

Iedere avond schrijft Schulz voor het slapen gaan een bladzijde in zijn dagboek. Al jaren. Of hij deze verkiezingen nu wint of niet, ooit komen daar interessante memoires van.