Nieuw referendum wordt wellicht ook het laatste

Toekomst referendum

Het raadgevend referendum zou wel eens kunnen sneuvelen in de formatie. Maar mogelijk komt er binnenkort toch weer eentje, over de ‘tapwet’.

D66-onderhandelaars Alexander Pechtold en Wouter Koolmees donderdag voor aanvang van de formatiebesprekingen. Foto Bart Maat / ANP.

De Kiesraad maakt deze vrijdag bekend of er een volgende stap gezet kan worden naar een nieuw raadgevend referendum, dit keer over de wet die de geheime diensten meer bevoegdheden geeft.

1 Wat is het raadgevend referendum ook alweer?

Het raadgevend referendum werd in 2014 op initiatief van PvdA, D66 en GroenLinks ingevoerd en geeft burgers de mogelijkheid over iedere aangenomen wet een referendum aan te vragen. De uitkomst is geldig als 30 procent van de stemgerechtigden opkomt, maar de politiek is niet verplicht de uitslag over te nemen. Daarin verschilt het raadgevend referendum van het bindend referendum, dat in Nederland niet bestaat.

Een raadgevend referendum werd tot nu toe één keer georganiseerd, over het EU-verdrag met Oekraïne vorig jaar april. 62 procent van de stemmers zei nee tegen het verdrag en de opkomstdrempel werd nipt gehaald (32 procent). Daarom wilde de Tweede Kamer dat de uitslag serieus genomen werd. Premier Rutte moest in Brussel met de andere EU-lidstaten onderhandelen over een aanvulling op het verdrag. Het referendum over de Europese Grondwet van 2005 kwam niet voort uit de huidige wet.

2 Ligt het referendum op de formatietafel?

Ja. Het is geen geheim dat bij de onderhandelende partijen nog maar weinig enthousiasme bestaat over het raadgevend referendum. VVD, CDA en de ChristenUnie willen er sowieso vanaf. Bij D66, traditioneel een groot voorstander van democratisering, is het enthousiasme na het Oekraïne-referendum ook gedaald. De partij zag ook altijd meer heil in het bindend referendum.

De Telegraaf meldde donderdag dat de formerende partijen het raadgevend referendum willen afschaffen, maar wel werk willen maken van de gekozen burgemeester. Een soort uitruil om D66 tevreden te stellen. De onderhandelende partijen wilden donderdag niet ingaan op deze mogelijke afspraken. D66-leider Pechtold zei wel dat hij het belangrijk vindt dat er in het regeerakkoord maatregelen komen „om mensen invloed te geven”.

3 Er komt mogelijk snel een nieuw referendum. Hoe zit dat?

Een groep studenten uit Amsterdam heeft handtekeningen verzameld voor een referendum over wat tegenstanders de ‘tapwet’ noemen. Deze wet, een belangrijk politiek succes voor demissionair minister Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA), zorgt ervoor dat de geheime diensten per 1 januari ongericht op grote schaal informatie als internetverkeer kunnen aftappen. Dat is volgens het kabinet nodig in de strijd tegen terrorisme. De Amsterdamse student Tijn de Vos (20), een van de initiatiefnemers, vindt dat de wet ingrijpende gevolgen heeft voor de privacy van burgers. „Ik vind het vreemd dat er geen groot maatschappelijk debat over is geweest, dat willen we met het referendum afdwingen.”

De Kiesraad maakt vrijdag bekend of de studenten 10.000 geldige handtekeningen hebben ingeleverd, waarmee de eerste stap naar een referendum genomen zou zijn.

4 Hoe gaat het nu verder?

Als de studenten de drempel van 10.000 hebben gehaald, hebben zij in de tweede fase zes weken de tijd om nog eens 300.000 handtekeningen te verzamelen. Mocht ook dat lukken, dan komt er binnen zes maanden daarna een raadgevend referendum over de tapwet. Het nieuwe kabinet kan het referendum zelf niet meer tegenhouden, omdat de procedure onder de huidige wet in gang is gezet. De tapwet gaat wel gewoon op 1 januari 2018 in werking. Normaal gesproken wordt een wet niet van kracht als er nog een referendum over komt, maar minister Plasterk liet met steun van het parlement al in de wet opnemen dat hij hoe dan ook op 1 januari zou ingaan, ongeacht een referendum. Plasterk zegt in een toelichting dat er sprake is van „tijdsdruk” en dat de ruimere bevoegdheden van de diensten niet kunnen wachten.