Cultuur

Interview

De Zonnebloem riviercruise doet Dordrecht aan. Aan boord zijn bijna evenveel vrijwillige hulpverleners als passagiers.

Foto’s David van Dam

Ook met een rollator kun je best op cruise

Ouderen op vakantie

Wat doe je als hulpbehoevende oudere als je mantelzorgers op vakantie zijn? Je kunt bijvoorbeeld op reis met een cruiseschip waar mensen uit de zorg je helpen. Als vrijwilliger, want onbetaald hebben ze nog wél tijd voor mensen.

‘Wat? Wat zegt hij?”, vraagt Akke Wiersma (92), terwijl zij haar grote zwarte zonnebril verder op haar neus schuift.

De ober heeft net de bestelling opgenomen – acht sorbets, vier biertjes en zes cola’s – als het geluid aanzwelt op het terras van eetcafé Baloe Beer in Dordrecht. Er wordt heen en weer geschoven in de rieten stoeltjes, gerinkel van muntgeld op de tafels met marmermotief.

We zijn met twintig deelnemers van een groepsreis, die grotendeels apart willen afrekenen. En dat mag hier niet, heeft de ober zojuist gezegd, het is te onhandig.

Aan het hoofd van de bij elkaar geschoven tafeltjes zitten Akke Wiersma en Johanna Veld (94). De rest noemt hen „de schoonmoeders uit Friesland”: hun kinderen hebben een relatie met elkaar.

„Niet te geloven. Die jongen heeft toch een beurs bij?”, zegt Veld, rommelend in haar witte tas. „In deze moderne tijd. Ik dacht dat alles wel zou kunnen.”

Het was een vermoeiende dag. Veld en Wiersma zijn twee uur in hun rolstoelen over de kinderkopjes van Dordrecht geduwd, er was een historische wandeling.

Ze komen uit Heerenveen en Leeuwarden en zijn al 44 jaar vriendinnen, maar zien elkaar sporadisch tegenwoordig. Een bezoek is niet zo gemakkelijk te organiseren. Met de bus naar elkaar toe reizen gaat niet vanwege „de kwaaltjes”. Allebei kunnen ze nog maar korte afstanden lopen, Wiersma heeft veel last van haar ogen – vandaar die grote bril. Steeds een taxi nemen is te duur.

Maar niet lang geleden hebben ze de aangepaste reizen voor senioren ontdekt.

Ze zijn ‘ingeloot’ voor de vijfdaagse riviercruise van De Zonnebloem – de vraag naar de reizen overstijgt het aanbod ruimschoots. Ze betaalden ruim zeshonderd euro voor deze all inclusive reis – eten, drinken, uitjes, en ze zijn ook nog eens thuis opgehaald met de taxi. Verschillende Nederlandse havens worden aangedaan.

Nederland Dordrecht 20072017 - Zonnebloem cruise met bejaarden en anderen die verzorging nodig hebben.
Foto: David van Dam
Nederland Dordrecht 20072017 - Zonnebloem cruise met bejaarden en anderen die verzorging nodig hebben.
Foto: David van Dam

De markt voor seniorenreizen groeit. In 2030 zijn er 1,2 miljoen tachtigplussers in Nederland. Bestaande grote reisorganisaties richten zich vaker op mensen van boven de 65 jaar, en ook kleine, nieuwe reisorganisaties verkennen de markt.

Er worden veel cruises aangeboden, en vliegreisjes naar appartementencomplexen in Nederland of Spanje waar meerdere begeleiders ter beschikking van reizigers staan. Vaak hebben de reisleiders een achtergrond in de zorg. Sommigen houden voor hun klanten bij wie wanneer medicijnen in moet nemen.

Hulp bij het douchen

Maar senioren die niet fit genoeg zijn om zelf te wandelen en hulp nodig hebben bij dagelijkse handelingen, hebben minder keuze op deze groeiende markt. Een rollator of een rolstoel kan niet zomaar mee op elk cruiseschip – al die hulpmiddelen kunnen de brandveiligheid in de weg staan, vermeldt een aantal aanbieders expliciet. En wie hulp nodig heeft bij douchen of aankleden, kan ook niet zomaar mee op een seniorenreis. Zij moeten het zoeken in een ander segment: de zorgreis. Het betaalbare aanbod daarvan lijkt niet erg te stijgen. Organisaties die dit soort reizen wél aanbieden, zoals De Zonnebloem en het Rode Kruis, draaien grotendeels op vrijwilligers en moeten het hebben van weldoeners. De Zonnebloem organiseert ook vakanties voor jongeren met een beperking, maar de gemiddelde reiziger is 72 jaar oud.

Foto David van Dam

Vorig jaar gingen er zo’n achtduizend mensen op reis met De Zonnebloem: vliegreisjes naar het buitenland, busreizen naar aangepaste appartementen in Nederland en cruises met het aangepaste schip in Nederland en Duitsland. Maar vanaf volgend jaar zal het vakantie-aanbod van De Zonnebloem kleiner worden: alleen van de cruises is zeker dat ze doorgaan. „De vakanties op de huidige manier blijven aanbieden is financieel niet vol te houden”, zegt Jan-Willem Heijkoop. „We leggen er jaarlijks 7,6 miljoen euro op toe.” Het schip van De Zonnebloem heeft plaats voor drieduizend reizigers per jaar.

Wiersma en Veld zetten hun terrasbezoek voort, met in hun kielzog twee vrijwilligers. Eén student verpleegkunde, die hier praktijkervaring opdoet, en een vrouw die normaal in de thuiszorg werkt. Deze reis heeft 65 vrijwilligers mee voor 69 deelnemers. Dat is niet uitzonderlijk, er zijn bijna altijd evenveel reizigers als hulpkrachten. „Alleen zo lukt het om ouderen een goede tijd te laten hebben”, zegt hoofdverpleegkundige Reina Zaal, die ook niet betaald krijgt en nu zeventien keer is meegegaan.

De vrijwilligers zijn grotendeels, net als Zaal, gepensioneerde vrouwen die in de zorg hebben gewerkt. Hun diensten op het schip beginnen om acht uur ’s ochtends met het overleg – wie heeft er hulp nodig bij douchen en aankleden, welke medicijnen moeten er worden gegeven – en eindigen vaak pas ’s nachts na twaalven, als iedereen in bed ligt. Zaal heeft vandaag reizigers geholpen bij het aankleden en wassen en sprak de hele dag met mensen over hun medische klachten. Een meneer had last van zijn elleboog. In de nacht was een mevrouw gevallen, zij had erg veel pijn en moest naar het ziekenhuis voor een uitvoerige controle. Na haar terugkeer is Zaal een paar keer op bezoek geweest in haar hut.

Een groot deel van het werk dat Zaal hier doet, deed zij voor haar pensioen ook al. Maar hier voelt het anders. „Er is de laatste jaren zo veel bezuinigd in de zorg, waardoor alles heel snel moest. Hier heb je echt tijd voor de mensen.”

Je bouwt een band op met de gasten, zeggen veel vrijwilligers. „Je kunt zelfs rustig hun haar wassen”, zegt Reina Zaal. Dat vindt zij een privilege.

Nooit meer op reis

Mevrouw Dersick (89) gaat nooit meer op reis. Vancouver Island in Canada was acht jaar geleden de laatste keer. Dersick heeft een versleten rug, buikhernia en last van haar evenwichtsorgaan. „Ik waggelde over straat en leek wel dronken.” Zo veranderde ‘vakantie’ van een broodnodige ontspanningsperiode in een last. „Moet je zo’n koffer meenemen. En dan ook nog de rollator. Nee.”

Dersick vertelt erover terwijl ze zich in een elektrisch golfkarretje naar het winkelcentrum laat brengen in de Utrechtse wijk Overvecht. Buiten regent het hard, de ramen zijn beslagen. De chauffeur is vandaag Koos Folkers (56), een vrolijke vrijwilliger die „tussen twee baantjes in zit”.

Sinds een paar maanden rijdt Buurt Mobiel met twintig vrijwilligers twee golfkarretjes rond in deze Utrechtse wijk. Er rijden ook golfkarretjes in andere plaatsen, onder meer Amsterdam-Noord, het Friese dorp Burgum en Winterswijk. Een strippenkaart kost in Utrecht twintig euro, daar heb je elf ritjes voor. Lokale ondernemers sponsoren het initiatief.

Afgelopen vrijdag waren er vijftig ritjes geboekt. Initiatiefnemer Jeroen Blokland, die zelf in een verpleeghuis werkt, had verwacht dat het rustiger zou zijn, deze vakantieperiode. „Die associatie heb je bij de zomer, overal ligt het stil.” Maar voor een dienst als deze geldt eerder het tegenovergestelde. Hulpbehoevende senioren kunnen minder terugvallen op mantelzorgers, die vaak wél even weg zijn.

Evenals de professionals. Voor de zorgsector is de periode van de zomervakantie een „escalatiefactor”, zegt Francis Bolle van V&VN, de beroepsvereniging voor verpleegkundigen en verzorgenden. De wijkverpleegkunde heeft al duizend vacatures die niet vervuld kunnen worden. In de zomer wordt het gebrek aan personeel nog schrijnender. „We horen dagelijks van organisaties dat ze geen patiënten meer in zorg kunnen nemen, of dat patiënten veel later hulp krijgen dan normaal.”

Mevrouw Wenning (79) stapt in het golfkarretje – mevrouw Dersick is inmiddels ter plaatse. Wenning moet naar de huisarts om een doorverwijzing op te halen, een ritje van enkele minuten. Zij moet het deze weken zonder thuishulp doen. Haar vorige hulp, die vier uur per week kwam, is „met de noorderzon vertrokken”. Nu is er even geen vervanging. „Dat gaat wel hoor, maar het moet natuurlijk niet te lang duren.”

Adrenaline

Twee jonge mannen in witte T-shirts trekken Zonnebloem-reizigers die terugkeren aan boord in rolstoel de loopbrug op. „Ja hoor, komt u maar, daar gáán we.” Ze hanteren dikke touwen en klinken als vrolijke marktkoopmannen.

Tijdens het diner moeten aan iedere tafel twee vrijwilligers zitten, die niet naast elkaar plaats mogen nemen. „Dan mengt het goed”, zegt Reina Zaal. Zij vindt het niet zwaar om ook nog eens te eten met de mensen voor wie ze de hele dag al zorgt. Tijdens zo’n reis krijg je een soort adrenaline-rush, legt ze uit. „Als ik straks thuis ben, ben ik twee dagen helemaal gesloopt.”

De carpaccio is net opgediend en Johanna Veld neemt een slok van haar witte wijn. „Dus jullie verdienen niets”, vraagt zij aan Zaal. „Nee”, zegt die, „maar we betalen ook niets.”

Akke Wiersma schuift haar carpaccio rond op haar bord. „O nee, het is veel te veel.” Van het hoofdgerecht – cordon bleu – krijgt ze daarom later een halve portie. „Ik kan die man wel omhelzen”, zegt Johanna Veld over de manager van het restaurant, samen met de kapitein één van de weinige betaalde krachten aan boord. Wiersma glimlacht. „Dit is de toegift.”