Hoe de vloek van de moeder nog steeds mannen in Quebec kwelt

Erfelijke ziekte

Al 350 jaar tast een erfelijke ziekte de vruchtbaarheid van veel mannen in Quebec aan. Dat deze ziekte nog niet is uitgestorven was lang een raadsel. Dat is nu opgelost.

De aankomst van de Filles du Roy in 1667 in Quebec. Foto Wikipedia

Een Franse vrouw kreeg in 1670 haar eerste kind in wat nu Quebec, Canada is. Toen was dat een Franse kolonie. In de jaren erna kreeg ze nog negen kinderen. Moeder en kinderen waren allemaal drager van een gen dat een erfelijke ziekte veroorzaakt. Die ziekte slaat harder toe bij zonen dan bij dochters. De mannen worden slechtziend of blind, meestal als ze volwassen zijn. Ze hebben beduidend minder kans op nageslacht. Ze lijden aan Leber erfelijke opticus neuropathie (LEON).

Die moeder van tien kinderen in Quebec was een van de Filles du Roy. Dat waren ongeveer 800 vrouwen die tussen 1663 en 1673 op kosten van de Franse koning Lodewijk XIV (1638-1715) naar de Franse kolonie in Noord-Amerika verhuisden (met gratis reis en een soort verhuispremie) om de scheve man-vrouwverhouding daar enigszins recht te trekken. Je zou verwachten, vanwege de ernst van de ziekte, dat het gemuteerde gen dat LEON veroorzaakt inmiddels wel is uitgestorven, maar dat gebeurde niet. Sinds 1790 is het gen stabiel in de bevolking van Quebec verankerd. Ongeveer 1 op de 1.500 mensen in Quebec is nu, 350 jaar later, drager van het ziektegen. Onderzoekers uit Quebec hebben de hardnekkigheid van het ziektegen aangetoond door twee unieke historische gegevensbestanden te analyseren. Tussen 1608 en 1800 is in Quebec geboorte, trouwen, kindertal en overlijden van alle 755.575 inwoners van Franse afkomst bijgehouden. En van 1621 tot 1960 is van alle (ongeveer 5 miljoen) Frans-Canadezen geregistreerd wie met wie trouwde. De publicatie over het Frans-Canadese LEON-gen stond maandag in Nature Ecology & Evolution.

Die stabiele aanwezigheid komt door de ‘vloek van de moeder’. Alleen moeders geven het ziekmakende gen door aan hun kinderen, maar hun zonen hebben er last van. Hun dochters nauwelijks. Die geven het gen door aan hun kinderen. Daardoor sterft het niet uit.

Een gen dat alleen via de moeder overerft maar nooit via de vader is ongewoon. Het kan als dat gen in het mitochondriaal DNA zit.

Mitochondriën zijn de energieproducerende compartimenten in de cel. Ooit waren het zelfstandige bacteriën die twee miljard jaar geleden gingen ‘inwonen’ in een grotere cel. Planten, dieren en veel eencelligen hebben mitochondriën voor hun energieproductie.

Punt is: eicellen zitten vol mitochondriën, maar het DNA van de vader arriveert tijdens de bevruchting zónder mitochondriën in de eicel. In een embryo en in de mens die daar uit groeit wemelt het van de moedermitochondriën, met ieder 37 functionele genen.

Die ‘vloek van de moeder’ – de stabiele aanwezigheid van een ernstig ziekmakend gen – bestaat dus alleen bij genen op mitochondriaal DNA en was bekend uit dieronderzoek en uit rekenmodellen. Het Canadese onderzoek over ruim drie eeuwen laat voor het eerst zien dat de vloek van de moeder ook bij mensen echt bestaat.