Recensie

Zonder haar was Churchill nergens

Als echtgenote van Winston Churchill stond ze haar man in alles bij. Voor de goede zaak liet ze zelfs haar dochter de Amerikaanse gezant verleiden, zo blijkt uit haar biografie.

Foto uit besproken boek, door Yevonde Middleton

In The Churchill factor, Boris Johnsons biografie van Winston Churchill uit 2014, is precies één hoofdstuk gewijd aan diens vrouw Clementine: ‘He could not have done it without her’. In de volgende alinea lees je: het grootbrengen van vier kinderen (één dochtertje overleed door ziekte) zal niet gemakkelijk zijn geweest, maar dankzij ‘Clemmie’, zoals de staatsman zijn vrouw liefdevol noemde, werden alle vier remarkable and courageous individuals.

Precies die twee onderwerpen – de Churchill-kinderen en de betekenis van Clementine voor Churchill – worden in ruim vierhonderd pagina’s beschreven in de biografie Clementine. Een leven met Winston Churchill van Sonia Purnell, die in 2012 ook al een kritische biografie van Boris Johnson schreef met de titel Just Boris: A Tale of Blond Ambition.

De biografie van Clementine is geheel geschreven vanuit Clementine ‘naast’ Winston Churchill. Het levert veel spektakel op en geeft een mooi beeld van de vrouw naast de staatsman. Vooral in oorlogstijd – Churchill was minister van Marine in de Eerste Wereldoorlog en uiteindelijk premier in de Tweede Wereldoorlog – was zij op haar best en wond de Amerikaanse gezanten om haar vinger.

Clementine dacht voor Churchill, handelde voor Churchill en steunde hem onvoorwaardelijk

President Franklin Delano Roosevelt stuurde bijvoorbeeld adviseurs op Churchill af om de door de Britten gevraagde steun in de oorlog tegen Duitsland af te wimpelen. Roosevelt wilde helemaal geen wapens leveren omdat die bij verlies in de handen van de nazi’s zouden kunnen vallen. Maar Clementine zou Clementine niet zijn als zij dit niet even zou regelen. Afgezanten werden koninklijk ontvangen met overdadige diners en vrouwelijk schoon in de persoon van hun schoondochter Pamela. Ook de nieuwe Amerikaans ambassadeur werd in de watten gelegd; het werd dochter Sarah niet verboden hem te verleiden al was hij gewoon getrouwd. Alles voor de Britse zaak was de uitleg dan. Of, in Clementines woorden, het ging om ‘een strategische verbintenis van de hoogste orde’.

Clementine dacht voor Churchill, handelde voor Churchill en steunde hem onvoorwaardelijk. Zo werd Winston verantwoordelijk gehouden voor de mislukte grootschalige vlootaanval in 1915 bij de strijd om de Turkse Dardanellen, waarbij 29.000 Britten om het leven kwamen. Winston werd uit zijn ambt gezet en Clementine steunde zijn besluit om zelf in Noord-Frankrijk in de loopgraven de Britse troepen te versterken en zo zijn wonden te likken. Churchill ging, maar verzocht zijn vrouw de politiek en hun vrienden goed in de gaten te houden (‘Heb geduld met me’). Ze bleef etentjes geven en invloedrijke mensen ontvangen, die van belang zouden kunnen zijn voor een herverkiezing van haar man.

Kroonluchter

Hun dochter Sarah vergeleek haar moeder met een kroonluchter omdat ze bij ontvangsten altijd ‘sprankelde en schitterde’. In oorlogstijd sprak ze de Britse troepen toe en bezocht ze getroffenen in het door Duitse bommen getroffen Londen

En dan de tweede eigenschap die Churchill haar toedichtte: het bewonderenswaardige moederschap. Dat zal zeker niet gemakkelijk te combineren zijn geweest in die hectische tijden, maar toen de oorlog voorbij was, werd de moederliefde verspreid noch genoten. De jongste dochter Mary, die het meeste contact met haar moeder had, zou later zeggen dat de belangen van de kinderen volledig werden overschaduwd door Clementines bezorgdheid om Winston.

De dochters Diana en Sarah voelden zich miskend. Diana kon niets goed doen in de ogen van haar moeder. Zij pleegde uiteindelijk zelfmoord. Sarah ontvluchtte haar ouders, omdat zij niet mocht trouwen met wie ze wilde en zocht troost in de drank. Haar moeder smeekte haar om verslavingsklinieken te bezoeken, maar het hielp allemaal niet. Zelfs tijdens de begrafenis van haar vader in 1965 zat ze dronken naast Clementine in het rijtuig. Zoon Randolph was het enfant terrible. Beide ouders wisten hem niet in toom te houden. Op een gegeven moment mocht hij zelfs niet meer thuis komen, omdat Clementine bang was dat hij zijn vader in verlegenheid zou kunnen brengen.

Zelf kende Clementine Hozier, zoals zij in 1885 werd geboren, evenmin een gelukkige jeugd. Een vader die waarschijnlijk niet haar vader was, een moeder die van minnaar naar minnaar hopte – het was geen voorbeeldig gezinsleven. Ze had studieambities, maar haar moeder vond dat niet nodig en zo werd Clementine via een aangetrouwde rijke tante gekoppeld aan Winston, de toen 33-jarige minister van Handel. Zij was 23 toen ze 1908 trouwden.

Vleugje hypochondrie

Wat in Boris Johnsons Churchill-biografie nauwelijks ter sprake komt – en in deze Clementine-biografie des te meer – is dat Clementine floreert in oorlogstijd, maar in vredestijd vaak ziek is. Een ‘vleugje hypochondrie’ kan haar niet ontzegd worden. Soms moet zij zo lang kuren dat ze de kinderen en haar man twee maanden niet ziet. Tot rust komen in Zuid-Frankrijk wordt tennissen in Nice, voor een steenpuist gaat ze weer in retraite, voor een gebroken teen op zoek naar de zon (ook tijdens internationale spanningen), een cruise naar Ceylon moet een zenuwinzinking na de oorlog voorkomen. En als haar moeder overlijdt, moet ze een paar weken bijkomen in Venetië. Ze gaat haar man dan eerder uit de weg dan dat ze steun bij hem zoekt.

In 1954 trad Churchill af als premier. Hij stortte zich daarna op zijn vrienden en het schilderen, al ging zijn gezondheid hard achteruit. Clementine had meer moeite met de invulling van een leven zonder politiek, maar vond in haar kleinkinderen reisgenoten voor een nieuwe cruise.

Churchill overleed op zijn negentigste in 1965, Clementine op haar 92-ste in 1977. Dat de echtgenote van een premier zoveel macht en invloed kon hebben, is vandaag de dag ondenkbaar. Daar waren beide biografen het over eens.