Russische machtsstrijd speelt zich af in de kunsten

Arrestatie regisseur

Wie wordt ooit de opvolger van Poetin? Conservatieve en liberalere politici lopen zich warm. Door kunstenaars uit het andere kamp aan te pakken, willen zij zich profileren.

Mensen verzamelen zich voor de rechtbank waar Kirill Serebennikov wordt verhoord. Foto Denis Tyrin/AP

Toen theater-regisseur Kirill Serebrennikov woensdag werd voorgeleid, stonden honderden demonstranten voor de rechtbank van het Basmanny-district in Moskou. Terwijl de officier van justitie de aanklacht voorlas, was hun geschreeuw tot in de rechtszaal te horen. „Schande! Schande!”

Kirill Serebennikov in afwachting van het verhoor in de rechtbank in Moskou. Foto Alexander Zemlianichenko/AP

De zaak-Serebrennikov draait formeel om fraude: de regisseur wordt ervan verdacht ongeveer een miljoen euro aan subsidie achterover te hebben gedrukt. Maar rechtspraak in Rusland heeft een slechte naam, en in de Russische culturele wereld zijn er maar weinigen die geloof hechten aan de aanklacht. Voor liberaal Rusland is de aanhouding van Serebrennikov, Ruslands bekendste avantgardistische theatermaker, een frontale aanval op de vrijheid van de kunsten.

Maar op dezelfde dag was er nóg een schandaal in de Russische kunstwereld. Tijdens een bijeenkomst van het Russische ministerie van Cultuur liet de beroemde regisseur Nikita Michalkov weten dat hij vertrekt uit de raad van toezicht van het Filmfonds – een gewichtig orgaan in Rusland. Michalkov kan zich niet vinden in de benoeming van Natalia Timakova, de perssecretaris van de Russische premier Dmitri Medvedev. „Misschien heeft mevrouw Timakova best verstand van film”, zei Michalkov. „Maar het probleem is dat we volledig tegenovergestelde ideologische standpunten innemen.”

Nikita Michalkov is een conservatieve Russische ‘patriot’. Natalia Timakova – Medvedevs rechterhand – geldt als een liberaal. Een liberale coup dus, vond Michalkov. „Als iemand met zulke macht en mogelijkheden zitting neemt, zal haar mening prevaleren”, aldus Michalkov.

Kirill Serebrennikov maakte theater vol mannelijk naakt. Hij werd 22 augustus hij opgepakt. Het ministerie zou hebben geoordeeld dat zijn voorstelling Noerejev in strijd was met de wet die het ‘propageren van de homoseksuele levensstijl’ aan minderjarigen verbiedt.

Zondig leven van Jezus

De twee gebeurtenissen hebben meer met elkaar te maken dan je zou denken. In de afgelopen jaren is kunst in Rusland het toneel geworden van een politieke confrontatie tussen liberalen en conservatieven.

In 2015 werd de directeur van de opera van Novosibirsk – een belangrijk regionaal centrum – ontslagen na een schandaal rond een opvoering van de opera Tannhäuser. In de enscenering van de jonge regisseur Timofej Koeljabin is de held van Wagners opera een regisseur, die een film maakt over het geheime, zondige leven van Jezus. Orthodoxe gelovigen dienden een klacht in, het Russische OM begon een onderzoek op grond van ‘belediging van de gevoelens van de gelovigen’. De nieuwe directeur van de opera schrapte de voorstelling.

In 2016 richtten Russisch-orthodoxe gelovigen vernielingen aan in een tentoonstelling in het Manege-gebouw in Moskou, onder de muren van het Kremlin. Hetzelfde jaar werd een tentoonstelling van het werk van Jock Sturges verstoord door conservatieve jongeren die zich ‘Russische officieren’ noemden. Volgens de activisten was het werk van de Amerikaanse fotograaf ‘kinderporno’.

Moderne cultuur lijkt steeds meer onder druk te komen in Rusland.

Het ultra-conservatieve Doema-lid Natalia Poklonskaja – voormalig aanklager op de Krim en poster girl van ultra-rechts – voert al maanden een campagne tegen de film ‘Matilda’, over de liefdes-affaire van de jonge Nikolaas II met een ballerina. De Orthodoxe Kerk heeft de laatste tsaar zalig verklaard. Alleen al de suggestie van buitenechtelijke seks staat voor ultraconservatieve Russen gelijk aan heiligschennis.

En vorige maand werd de première van ‘Noerejev’ in het Moskouse Bolsjoj-theater plotseling afgeblazen. In het ballet over de grote Russische (en homoseksuele) danser Rudolf Noerejev was veel mannelijk naakt te zien. Volgens sommigen was het minister van Cultuur Vladimir Medinski zelf die het besluit had genomen. De regisseur? Kirill Serebrennikov.

Lees ook de recensie van zijn theaterstuk ‘The Student’.

Serebrennikovs arrestatie is de culminatie van een affaire die zich al maanden voortsleept. Dit voorjaar al deed de politie niet alleen huiszoeking bij de regisseur, maar ook bij het theater waar hij leiding aan geeft. Het Gogol-centrum is het belangrijkste platform voor modern theater in Rusland.

Dieper conflict binnen elite

Moderne cultuur lijkt dus steeds meer onder druk te komen in Rusland. Maar ook de liberalen boeken soms overwinningen, zo zegt analist Aleksandr Baoenov van het Moskouse Carnegie-centrum. Neem het vertrek van filmregisseur Michalkov, woensdag. Of, minder in het oog springend: het besluit om geen subsidie meer te geven aan de ‘Nachtwolven’, de militante bikers die zichzelf beschouwen als de stoottroepen van nationalistisch rechts.

Volgens Baoenov is de Russische cultuur-oorlog de weerslag van een dieper conflict binnen de Russische politieke elite: een tweestrijd tussen hen die een min of meer modern (maar niet per sé democratisch) Rusland voorstaan, tegenover hen die streven naar een orthodoxe conservatieve natie, in permanente confrontatie met het Westen. Dat conflict, zo zegt Baoenov, „is steeds hoger opgelopen”.

In Rusland is niemand die eraan twijfelt dat Poetin volgend jaar opnieuw herkozen wordt. Maar het is ook duidelijk dat de komende zes jaar Poetins laatste zullen zijn. Het speculeren over wie de Russische president gaat opvolgen – misschien wel tussentijds – is daarom nu al begonnen. Politicologen wezen deze week unaniem Dmitri Medvedev aan als de man met de beste uitgangspositie. Hij is een vertegenwoordiger van de meer liberale koers. Maar er duiken ook namen op uit het conservatieve kamp: minister van Defensie Sergej Sjojgoe, of Igor Setsjin, de machtige baas van oliebedrijf Rosneft.

Ondertussen is er verwarring over de koers. Volgens Aleksandr Baoenov is dat te wijten aan de Russische president zelf. In de afgelopen jaren heeft Poetins bewind welhaast „monarchistische” trekken aangenomen, zegt de analist, maar is er geen politieke basis gelegd. „Geen enkel systeem”, zegt Baoenov. „Nog niet het begin van een stabiele staat.”

Poetin zelf lijkt niet bij machte in te grijpen in de affaires. „Idioten, ja”, zei hij, toen acteur Jevgeni Mironov hem aansprak op de inval bij het Gogol-centrum van Serebrennikov. Maar het strafrechtelijk onderzoek ging gewoon door. Enkele weken later mocht een andere acteur, Sergej Bezroekov, tijdens Poetins jaarlijkse persconferentie vragen stellen over Serebrennikov en over de film Matilda. Poetin leek niet op zijn gemak. „Ik reken erop dat we een open dialoog blijven voeren”, zei de president. „Maar ik roep iedereen op om binnen de grenzen van het fatsoen te blijven.”