Telegram belooft privacy maar geeft terroristen ruim baan

Telegram

De chatapp Telegram ligt onder vuur omdat hij favoriet is onder terroristen. Hoe vrijelijk kunnen IS-fans online met elkaar praten?

Telegram sloot recent chatkanalen van terreurbewegingen in Indonesië. Foto Adi Weda/EPA

Kort na de aanslagen in Catalonië, waarbij vijftien dodelijke slachtoffers vielen, laten IS-aanhangers zich al verheugd uit. In een kanaal op de chatapp Telegram schrijven ze teksten als „Start your engine. Turn their sideways into your highway to paradise.” Zes uur nadat Ahmet S. Yayla, hoogleraar aan de Amerikaanse George Mason Universiteit, verongelijkt screenshots van dit soort uitlatingen twitterde, sloot Telegram het kanaal. „Bijna meteen ging er een nieuw, vergelijkbaar kanaal open”, zegt Yayla tegen NRC. „Het is een vicieuze cirkel. Ik ken Telegramkanalen waar openlijk de meest gewelddadige extremistische beelden en teksten worden gedeeld, die maanden aaneen openblijven en niet worden gesloten.”

De belofte van privacy is de kern van Telegram, maar de app worstelt tegelijk met zijn populariteit onder terroristen. Veel aanslagen werden geraamd via de versleutelde berichtendienst waarop IS-leden en -fans relatief vrij kunnen communiceren. Zo eiste het persbureau van IS, AMAQ, de aanslag in Barcelona op via Telegram.

Telegram sloot recent een aantal openbare chatkanalen die werden gebruikt door terreurbewegingen in Indonesië, toen het land had gedreigd de app te verbieden. De app is de populairste manier voor terroristen om digitaal en in het geheim te communiceren, bleek vorig jaar uit onderzoek van internetbeveiliger TrendMicro. Na Telegram, waarmee 34 procent van de onderzochte ‘jihadfans’ communiceerde, volgde WhatsApp met 15 procent. Deze apps hebben zogeheten end-to-end-encryptie, volledige versleuteling, waardoor erop verstuurde berichten voor iedereen behalve de zender en ontvanger onleesbaar zijn, zelfs voor de bedrijven waarvan de apps zijn. Bij Telegram kan men privégesprekken voeren, maar zijn er ook publieke chatkanalen en versleutelde privékanalen waar gebruikers elkaar voor kunnen uitnodigen. Deze combinatie maakt de app ook populair onder terreurgroepen, bijvoorbeeld om mensen te rekruteren.

De plegers van de aanslag die in het najaar van 2015 in Parijs meer dan honderd levens eiste, communiceerden via Telegram, vermoedt de Franse politie. IS gebruikte de app vermoedelijk om de daders van de aanslag op de kerstmarkt in Berlijn te rekruteren en bij de aanslag op de nachtclub Reina in Istanbul communiceerde de dader voor én na de aanslag via Telegram met een IS-leider in Raqqa.

Sommige accounts van IS-aanhangers blijven maanden of jaren actief

„Wij zijn gericht op privacy, maar geen vrienden van terroristen”, schrijft oprichter Pavel Doerov op het blog van Telegram over het blokkeren van accounts in Indonesië. In een eerdere blogpost beweert Telegram dagelijks meer dan zestig IS-gerelateerde kanalen te sluiten.

Hoe blijven terroristen op Telegram toch zo succesvol anoniem? De Amerikaanse onderzoeker Yayla interviewde voormalige IS-leden en schreef dit voorjaar in een rapport dat Telegram-beheerders toch niet actief genoeg IS-accounts blokkeren. Sommige accounts van IS-aanhangers blijven volgens de onderzoeker maanden of jaren actief.

Andere sociale netwerken weren terroristen actiever. Amerikaanse bedrijven als Snap, Twitter, YouTube en Facebook hebben zich bijvoorbeeld gebundeld in het Global Internet Forum to Counter Terrorism. Daar wordt onder meer extremistische content onderling gedeeld, zodat bedrijven het eerder kunnen traceren om te blokkeren.

End-to-end-encryptie

Een ander voordeel aan Telegram voor terroristen is dat IS-aanhangers wel een telefoonnummer moeten gebruiken om hun account te verifiëren, maar dat nummer daarna niet meer nodig hebben voor de app.

In een blogpost getiteld ‘Don’t shoot the messenger verweren de oprichters zich tegen kritiek op de app. Het uitbannen van end-to-end-encryptie zal niet werken, schrijven ze. Terroristen verzinnen dan iets anders, dan bouwen ze bijvoorbeeld hun eigen apps. Telegram reageert niet op vragen van NRC.

In de kanalen van IS-fans op Telegram wordt van alles gedeeld: video’s, religieuze teksten of bijvoorbeeld lessen van de IS-moraliteitspolitie. In privégesprekken willen IS-leden soms zeker weten dat ze met de juiste persoon te maken hebben, dat kan worden geverifieerd met geheime, afgesproken wachtwoorden. Vooral vrouwen bij IS beheren de kanalen en rekruteren mensen online, schrijft Yayla in zijn onderzoeksrapport. Daar waren bijvoorbeeld speciale kantoren voor ingericht in Raqqa.

Het lukte een journalist van het Duitse blad Bild om zich, gesteund door de geheime dienst, maanden undercover voor te doen als een potentiële terrorist die een aanslag in Europa zou overwegen. Hij legde contact via Telegram, maar IS-leden vroegen hem over stappen op de app Wickr voor de specifieke instructies.

In deze versleutelde app worden berichten na het gesprek vanzelf vernietigd. „Omdat Wickr minder flexibel is dan Telegram, wordt de app soms gebruikt voor speciale aanslaginstructies – maar niet voor bijvoorbeeld het delen van afbeeldingen”, zegt Yayla.

Begin augustus maakte het Israëlische beveiligingsbedrijf IntSights bekend dat het was gelukt om te infiltreren in een IS-groep, door zich op Telegram uit te geven als strijders. En eerder deze maand werd een 16-jarig Frans meisje gearresteerd, ze zou een aanslag willen plegen en beheerder zijn geweest van een Telegramkanaal met IS-propaganda.

Yayla zegt dat hij nog geen bewijs ziet dat IS zich minder veilig voelt op de chatapp door dit soort veiligheidsincidenten. „IS-leden blijven nog net zo veel met elkaar delen en chatkanalen openen.”