Column

Documentaire over Tony’s Chocolonely laat vragen onbeantwoord

Zap
Als de televisie er op uit trekt, raken nep en echt verstrikt, blijkt uit natuurfilms en een film over Tony’s Chocolonely die dinsdag werden uitgezonden.

RTL Z zond een documentaire uit over Tony’s Chocolonely

Milouska heeft een bever gezien! De presentatrice van Vroege vogels dobbert in een kano in de Biesbosch en is tot tranen toe geroerd. Helaas heeft ze het dier niet op beeld. De cameraman miste hem omdat hij elders nog een rat aan het filmen was. „Je gaat toch niet stoppen voor een bruine rat!” hoont Milouska.

De seizoensopening van het natuurprogramma Vroege vogels (NPO 2) wordt gemaakt op locatie. De tv-ploeg kampeert een paar dagen in de Biesbosch. Je krijg veel beelden van de tv-ploeg zelf; hoe ze worstelen met regen en onweer, hoe ze er op uit trekken om zoveel mogelijk bijzondere dieren te filmen. Hierdoor wordt het een making-of: het gaat meer over het maken van de opnames dan over de opnames zelf.

Het gaat ook over the making of de Biesbosch. Want wat is natuur nog in dit land? De dieren die de tv-ploeg zo naarstig zoekt – de bevers, de otters, de vleermuizen – zijn allemaal door mensen uitgezet. En het drasland waar de ploeg kampeert is ook door mensen aangelegd. Er is weinig natuurlijks meer aan de natuur, en natuurfilms zijn vaak fictie.

Dat blijkt ook uit het slot van het BBC-natuurprogramma Spy in the Wild (NPO 1), waarin robotdieren met een camera in hun oog worden uitgezet tussen echte dieren. Deze laatste aflevering is ook een making-of, en daarmee de beste. In de andere afleveringen zat de opzichtige gimmick van de robots het natuurgenot en de geloofwaardigheid danig in de weg. In deze aflevering draait het alleen maar om de robots – hoe geavanceerd ze gemaakt zijn, de schoonheid van de stalen skeletten die onder de vacht zitten.

De interactie met de echte dieren blijft vermakelijk, vooral als ze oneerbiedig met de peperdure poppen omspringen. De olifanten stampen een schildpadrobot en een als olifantendrol vermomde camera kapot. De poolwolven slopen een nepwelp. Ze stelen ook nog de jas van de cameraman en poepen erop. Je ziet ze denken: „O god, daar heb je de BBC weer.”

De frictie tussen televisie en werkelijkheid is ook onderwerp van Tony (RTL Z). De documentaire van Benthe Forrer over het chocolademerk Tony’s Chocolonely was in april kort in de bioscoop te zien.

De chocoladereep is geboren in de schoot van de publieke omroep, als uit de hand gelopen onderdeel van het consumentenprogramma De keuringsdienst van waarde. In 2003 besteedde presentator Teun van de Keuken hierin aandacht aan de herkomst van chocola: op de cacaoplantages in West-Afrika werken vaak kindslaven. Als gimmick bedacht hij een eigen ‘slaafvrije’ reep. De claim bleek niet houdbaar. De keuringsdienst was naïef in de keurmerkenzwendel gestapt. Inmiddels is Tony’s Chocolonely een belangrijk merk met een snel groeiend marktaandeel van 12,4 procent (19 miljoen repen).

Grondlegger Teun van de Keuken doet niet meer mee. In de film is hij kritisch: de slavernij is alleen maar toegenomen. Tony is verworden tot „een commercieel product met een goed verhaal” – precies zo’n marketingverhaal waar De keuringsdienst van waarde altijd tegen ageert.

Dat is ook meteen de enige kritische noot in de film. Veel vragen blijven liggen. Het lijkt me problematisch dat journalisten zelf een belangrijke speler worden in een markt die ze eerste kritisch volgen. Werden die eerste repen gemaakt met publiek geld? Hoe zit het nu met de slaafvrije claim? De directeur heeft het over „een stuk minder kinderslaven”. En waarom is de film op een kleine zender van RTL te zien en niet bij de publieke omroep?