WK-stadion in een poel van ellende

Kaliningrad

In Kaliningrad, voorheen Königsberg, verrijst een WK-stadion op een moeras. Aannemers verdienen flink, werknemers worden behandeld als slaven.

Bouwvakkers bij het Arena Baltika-stadion in aanbouw. Foto Steven Derix

Ivan wijst naar links: een brede krater, kniediep gevuld met donker water. „Dit soort gaten verschijnen steeds weer.”

Het schemert al boven het Oktobereiland, maar het stalen skelet van de aanstaande Arena Baltika wordt helder verlicht. Het is ruim na achten, en nog altijd rijden vrachtwagens af en aan.

NRC studio

Volgend jaar wordt het WK voetbal in Rusland gespeeld en ook in Kaliningrad, de Russische exclave die ligt ingeklemd tussen Polen en Litouwen, gaat de bal rollen. Nog voor het einde van dit jaar moet de Arena Baltika zijn opgeleverd.

Tot die tijd is dit een uitstekende plek om de hond uit te laten. Journalist Ivan Markov beent over de lege vlakte, terwijl Sjarik woest sprintjes trekt over het mulle zand. Ivans wijsvinger beschrijft een wijde boog over de horizon. „Dit was ooit allemaal moeras.” De jonge journalist grijnst. „Weet je: de Duitsers hebben hier nooit iets gebouwd.”

Tot 1945 heette Kaliningrad Königsberg. Het Oktobereiland in de vork van de rivier werd Lomse genoemd, een naam die is afgeleid van het Oudpruisische woord voor ‘drassig land’. Hier, op nog geen steenworp afstand van de middeleeuwse dom, graasden de koeien. De Lomse werd gebruikt als vuilnisbelt en voor het ophangen van misdadigers. Pas in de loop van de 19de eeuw verschenen de eerste huizen op de westelijke oever van het eiland. De woeste grond ten oosten ervan bleef wat het was: een moeras.

Het stadion in aanbouw.Foto David Mdzinarishvili/Reuters

Corruptie

Juist hier verrijst nu een voetbaltempel voor 35.000 toeschouwers. Om de ondergrond te stabiliseren werd het eiland bedolven onder meters grond. Maar de Lomse laat zich niet zomaar temmen. De zachte bodem zuigt de betonnen heipalen op als ‘potloden’, vertellen de bouwvakkers. Het antwoord van de aannemer was: meer zand. Het parkeerterrein komt daardoor twee meter hoger te liggen dan de grasmat in de Arena Baltika. Toch staat het nieuwe voetgangerspad naar het stadion nu al blank. Op het gele zand staan diepe plassen water, waar het riet wortel schiet en de kikkers kwaken.

In 2014 organiseerde Rusland de Olympische Winterspelen. De Spelen van Sotsji werden begroot op 11 miljard dollar, maar toen de olympische vlam eenmaal was gedoofd, bleek er meer dan 50 miljard dollar uitgegeven. Slechte kostenramingen en bouwplannen speelden een rol. En: corruptie op enorme schaal. De Russische oppositieleider Boris Nemtsov – in 2015 vermoord – kwam in 2013 in een onderzoeksrapport tot een schokkende conclusie. Volgens Nemtsov zou ten minste de helft van het budget van Sotsji – 25 miljard dollar – zijn verduisterd.

Rond de Spelen in Sotsji zouden zeker vijftien medaillewinnaars hebben deelgenomen aan een dopingprogramma.

Bij het WK voetbal dreigt nu hetzelfde te gebeuren. Dertien gloednieuwe stadions verrijzen er in Rusland: niet alleen in Moskou en Sint-Petersburg, maar ook in provinciesteden als Saransk, Samara en Wolgograd. In Kaliningrad zullen slechts vier wedstrijden worden gespeeld. Daarna wordt het stadion met 35.000 zitplaatsen de thuisbasis van Baltika – een club die in de tweede klasse speelt. De regio Kaliningrad heeft vergeefs geprobeerd het onderhoud van het stadion (naar schatting 3 miljoen euro per jaar) over te hevelen naar Moskou.

Het toernooi om de Confederations Cup in Rusland is de generale repetitie voor het WK voetbal van 2018. De kosten zijn nu al enorm.

Königsberg werd grondig verwoest tijdens de Tweede Wereldoorlog: eerst door Britse bommenwerpers en daarna door het Rode Leger. Duitsers zijn er al lang niet meer. Toch is het verleden van de stad nog overal voelbaar. Aan de ‘Steindamm 99’ staan Königsberger Klopse und Kartoffeln (gehaktballen met piepers) op het menu. De Königsbäckerei laat zich voorstaan op de ‘Europese kwaliteit’ van zijn Duitse brood.

In de aanloop van het WK wordt de stad opgeschilderd. De grauwe woonkazernes worden in een hoog tempo omgetoverd tot ‘herenhuizen’ in Duitse stijl, met vrolijke balkonnetjes en dakkappellen. Aan de rivier de Pregel is een lange boulevard aangelegd waar druk wordt geflaneerd. Maar de gele baksteen begint al te schilferen en als het regent loopt het water naar de verkeerde kant van de stoep. „De stad wordt opgeknapt”, zegt journalist Ivan Markov. „Maar alleen op de plekken waar de fans straks langs zullen lopen.”

Op de ochtend van 7 juli vorig jaar werden betonvlechter Andrej Koenakov en zijn collega’s opgesloten in hun barakken. Er was hoog bezoek: Ruslands eerste vicepremier, Igor Sjoevalov, vergezeld door minister van Sport Vitali Moetko. Onder begeleiding van de pers inspecteerden de twee de bouwplaats. Toen de journalisten waren vertrokken, gingen de hoogwaardigheidsbekleders aan de sjaslik en de wodka. Héél veel wodka, vertelt Koenakov. „Een enorme slemppartij.”

De grauwe woonkazernes worden in een hoog tempo omgetoverd tot ‘herenhuizen’ in Duitse stijl

De bouwvakkers hadden zich bij de politici willen beklagen. Over de slechte arbeidsomstandigheden. Over de vele overtredingen van de bouwvoorschriften. Over het feit dat tientallen bouwvakkers al maanden geen salaris hadden ontvangen. Maar daar stak de leiding een stokje voor. „Onze barakken zijn omheind, en de bewaking liet ons er niet uit”, vertelt Koenakov, die nu elders in de bouw werkt, als los-vaste kracht.

In juni bracht Human Rights Watch een alarmerend rapport uit over omstandigheden rond de bouw van de WK-stadions. Volgens de mensenrechtenorganisatie krijgen de bouwvakkers te maken met „uitbuiting” en „schendingen van het arbeidsrecht.” Bouwvakkers krijgen onregelmatig of soms helemaal niet betaald, hebben geen fatsoenlijk contract en moeten soms werken bij temperaturen tot 25 graden onder nul. Bij ongelukken zijn tot juni van dit jaar zeventien doden gevallen. Volgens Humans Rights Watch schiet het toezicht van wereldvoetbalbond FIFA tekort.

Kinderen spelen voetbal in Kaliningrad.Foto David Mdzinarishvili/Reuters

Noord-Koreanen

Dit voorjaar berichtte de Noorse voetbalkrant Josimar dat bij de bouw van de Zenit-Arena in Sint-Petersburg Noord- Koreaanse arbeiders werden ingezet. Een Russische aannemer vertelde aan de Britse krant The Guardian dat de Noord-Koreanen elf uur per dag werkten voor een schamele 11 dollar per week. Een deel van dat loon moeten ze waarschijnlijk inleveren; voor de Noord-Koreaanse staat is de export van goedkope arbeidskrachten een belangrijke bron van inkomsten.

Afgelopen mei sprak FIFA-voorzitter Gianni Infantino zich uit tegen de inzet van Noord-Koreaanse arbeidskrachten „De FIFA veroordeelt ten sterkste de vaak erbarmelijke omstandigheden waaronder Noord-Koreanen worden ingezet”, schreef hij in een brief aan de Noorse voetbalbond.

Bij het wereldkampioenschap van 2018 in Rusland zal volgens voorzitter Gianni Infantino gebruik worden gemaakt van videoscheidsrechters.

Volgens betonvlechter Andrej Koenakov waren er ook Noord-Koreanen in Kaliningrad. „’s Morgens vroeg stonden ze aangetreden voor de barakken. Eerst kregen ze een lezing van de ‘oudste’. Dan pas werd er gegeten. Ze werkten van acht uur ’s ochtends tot soms middernacht.”

Bouwers uit Kirgizië en Oezbekistan

De WK-stadions worden gebouwd door duizenden gastarbeiders. Andrej Koenakov, zelf geboren en getogen in Kaliningrad, schat dat 80 procent van de bouwvakkers van de Arena Baltika uit het buitenland komt: uit Wit-Rusland, maar vooral uit Kirgizië en Oezbekistan. De mannen wonen en werken in een omgeving die veel weg heeft van een strafkamp. De bouwplaats van de Arena Baltika wordt streng bewaakt, en ook het kamp waar de arbeiders wonen is omheind. Twee beveiligers, zegt Koenakov, zijn bewapend met kalasjnikovs. Het hoofd van de beveiliging is een medewerker van de geheime dienst FSB. „Van de lik naar de nor, zeiden we als we ’s ochtends naar ons werk gingen.”

Vaak krijgen de gastarbeiders niet betaald, en breken er wilde stakingen uit – ook vorig jaar, toen de Russische bouwvakker Aleksandr Nedosedkin werkte aan het stadion. Niet dat het veel uithaalde. „Degenen die niet wilden werken konden hun spullen pakken en werden afgevoerd. Zonder loon.”

Ook Aleksandr Nedosedkin en Andrej Koenakov hebben nog geld tegoed. Nadat er drie maanden geen salaris was uitgekeerd, stapte de Russische aannemer ineens op het vliegtuig naar Krasnodar, ruim tweeduizend kilometer verderop. Justitie heeft een onderzoek ingesteld, maar wanneer de aannemer moet voorkomen, is nog onbekend. Nedosedkin liep bijna 1.500 euro mis.

Foto Steven Derix

7 miljoen verduisterd

Het voorval staat niet op zichzelf, vertelt een werknemer van een lokaal installatiebedrijf die anoniem wil blijven. Ook hij heeft al sinds april geen salaris gekregen – het bedrijf waarvoor hij werkt is niet betaald. De bouw van de stadions wordt gefinancierd door de Russische staat, maar om de een of andere reden is er voortdurend geldgebrek. „Daardoor komt het werk stil te liggen en loopt het project achter op schema. Bij de Olympische Spelen was dat ook zo. In de laatste maanden moet er dan dag en nacht worden gewerkt om alles op tijd af te krijgen.”

Eind juni werden drie mannen door de Russische justitie opgepakt: de directeur van bouwbedrijf GlobalElectroService, de voormalige ‘bouwminister’ van de regio Kaliningrad en zijn plaatsvervanger. De drie zouden rond de bouw van de Arena Baltika bijna 7 miljoen euro hebben verduisterd.

Noemt u mij maar eens een bouwproject waarbij níét wordt gefraudeerd

GlobalElectroService is het bedrijf dat 1,6 miljoen kubieke meter zand stortte om de moerassige Lomse bouwrijp te maken. Dat zand, zo wisten bouwvakkers Nedosedkin en Koenakov al veel eerder, was van inferieure kwaliteit: te fijn. „Als je ergens begon te graven liep alles meteen onder”, vertelt Nedosedkin. „De volgende dag was de bouwput al weer ingestort.”

Dit voorjaar werd het budget voor het WK voetbal met 325 miljoen dollar verhoogd tot bijna 11 miljard dollar. Van dat geld wordt ook de verwaarloosde omgeving van het stadion opgeknapt. De grijze Sovjetflats aan de Solnetsjnyboulevard worden geschilderd in frisse tinten blauw. Op straat staan de bewoners opgewonden te discussiëren. „De architect zegt dat het golven moeten voorstellen”, zegt de aannemer. Met zijn grote handen imiteert hij de branding. „Kaliningrad is een havenstad.”

Olga Dolotina vindt het ontwerp „op zich mooi”, maar had graag wat felle kleuraccenten gezien.

Wanneer is de flat eigenlijk voor het laatst gerenoveerd?

„Nog nooit”, zegt Olga. Tot nu. Ze somt de reparaties op: een nieuw dak, nieuwe liften, de portieken opgeknapt. En kijk: een fietspad, een nieuw trottoir, een hek langs de weg, zodat de kinderen veilig kunnen spelen.

Olga is blij met het WK. Fraude rond het stadion? Olga haalt haar schouders op. „Noemt u mij maar eens een bouwproject waarbij níét wordt gefraudeerd.”