Na 38 jaar geen Dos Santos meer

Verkiezingen Angola

De meeste Angolezen kunnen zich geen andere president herinneren dan Jose Eduardo dos Santos. Nu stapt hij op. Volgt na zijn vertrek de afrekening met de Angolese plunderklasse?

De Angolese president Eduardo dos Santos en zijn ‘kroonprins’, João Lourenço, zaterdag op een campagnebijeenkomst. Foto Marco Longari/AFP

Geen dorp zo klein of afgelegen, of zijn foto hangt boven de deurpost van het gemeentehuis. Van het oerwoud in de noordelijke olieprovincie Cabinda, tot aan de diamantmijnen in Lunda Norte aan de grens met Congo. Van de hooglanden rond Huambo tot aan het Koude Oorlog slagveld Cuito Carnavale in het zuiden.

De Angolese president José Eduardo dos Santos regeerde langer dan welk ander staatshoofd in Afrika ook, op zijn collega’s in Kameroen en Equatoriaal-Guinee na (zie inzet).

Dos Santos was de commander-in-chief tijdens de 27 jaar durende burgeroorlog, waarin de Russen en Cubanen hem hielpen tegen zijn door de VS en apartheid-Zuid-Afrika gesteunde vijanden. Hij was de president die in 2002 een einde maakte aan het conflict, met de moord op zijn rivaal, Unita-rebellenleider Jonas Savimbi. Hij was de architect van Angola’s overgang van marxistische heilstaat naar keihard kapitalisme. Hij was president toen olie- en diamantopbrengsten Angola in de eerste tien jaar na de vrede tot een van de best presterende economieën op het continent maakten en degene die Chinezen wegen, treinrails en vliegvelden liet aanleggen in het door oorlog verwoeste land.

Dos Santos was ook de president die in de afgelopen jaren zijn land door dalende olieprijzen in diepe crisis zag wegzinken. Wat er ook gebeurde in Angola, José Eduardo dos Santos stond altijd aan het roer. En nu stapt hij op, na 38 jaar.

Andere uitgang

Dat maakt de verkiezingen die deze woensdag in Angola worden gehouden belangrijk voor het land en voor het continent. Dos Santos koos een andere uitgang dan zijn bejaarde collega’s op het continent, die zich alleen via een staatsgreep of de dood zelve uit hun ambt laten zetten. Maar de vraag voor Angolese kiezers is hoeveel er kan veranderen in een land dat zo synoniem werd aan die ene man en zijn familie.

De man die nu kandidaat staat voor de regerende MPLA heet João Lourenço: een saaie bureaucraat, zonder charisma. Waarom juist Lourenço, voormalige minister van Defensie, is voor veel Angolezen een even groot mysterie als Dos Santos zelf. De president gaf in zijn 38 jaar aan de macht zelden interviews. Hij spreekt niet graag voor de vuist weg, zoals zijn Zimbabweaanse collega Mugabe. Dos Santos’ stijl is zwijgzaam en geheimzinnig. „De enige reden dat Dos Santos voor Lourenço koos, is dat hij hem van achter de schermen denkt te kunnen controleren”, zegt António Tomás, een Angolese antropoloog verbonden aan de Universiteit van Kaapstad. „Lourenço moet Dos Santos beschermen nadat hij de macht afstaat.”

Die bescherming heeft Dos Santos nodig. Angola staat al jaren in de bovenste regionen van de wereldwijde corruptie-index van Transparency International. Miljarden dollars aan olieopbrengsten verdwenen spoorloos onder Dos Santos’ leiderschap. „President Dos Santos gebruikte de nationale schatkist alsof het zijn eigen bankrekening was, door iedereen te belonen wiens loyaliteit hij nodig had”, schrijft de website Makangola. Zijn dochter Isabel dos Santos werd een jaar voor het vertrek van haar vader benoemd tot het hoofd van Sonangol, Angola’s staatsoliebedrijf. Zij is naar verluidt Afrika’s rijkste zakenvrouw. Volgens onderzoeker en activist Rafael Marques kocht ze afgelopen jaren bedrijven op in Portugal, de voormalige kolonisator, en gebruikte ze de Angolese olieopbrengsten om voor 1,6 miljoen euro via een in Nederland gevestigde brievenbusfirma aandelen te kopen in het Portugese gasbedrijf Galp.

Volgens Amnesty International werd het presidentschap van Dos Santos „getekend door mensenrechtenschendingen”. Kritiek uiten op de president wordt nog altijd als een bedreiging van de staatsveiligheid gezien. Om Dos Santos te beschermen tegen vervolging heeft regeringspartij MPLA een wet voorgesteld die hem levenslange immuniteit moet verstrekken. De nieuwe man Lourenço is dus Dos Santos’ levensverzekering. Maar dat is een gevaarlijke gok, vindt António Tomás. „Dos Santos heeft als president alle macht naar zich toe getrokken. Nu hij die uit handen geeft, weet je niet wat er gaat gebeuren. Je hebt nooit de volledige controle, zoals de geschiedenis van Angola toont.”

Veilige keus

Dos Santos werd in 1979 door de MPLA naar voren geschoven, als de veilige keus nadat de vader van de natie en eerste president van onafhankelijk Angola, Agostinho Neto, was overleden. Maar hij koos al snel zijn eigen pad. Zijn opvolger erft een economie in crisis. Alle opiniepeilingen voorspellen een overwinning voor de regeringspartij, maar weinig overtuigend. Een Braziliaanse opiniepeiler gaf de MPLA twee weken geleden slechts 38 procent, en rivaal Unita 32 procent. Voor een partij die bij de eerste verkiezingen na het einde van de oorlog nog 82 procent haalde, zou dat een blamage zijn. Tweederde van de 28 miljoen Angolezen is jonger dan 25 en kan zich de oorlog nauwelijks nog herinneren. Het vredesdividend van de MPLA raakt op.

Met name in de hoofdstad Luanda timmert een derde partij aan de weg, Casa-CE, een coalitie van kleine partijen die de macht van de Angolese plunderklasse wil breken. Wil Dos Santos’ gekozen opvolger daar een vuist tegen maken, dan zal hij de strijd aan moeten gaan met de corruptie van hetzelfde patronagesysteem dat hem aan de macht bracht.

Wie zitten er het langst in Afrika?