Flitsscheiding per telefoon of brief is van de baan in India

Uitspraak Hooggerechtshof

Drie keer zeggen ‘ik verstoot u’ was voor Indiase moslimmannen genoeg om hun vrouw aan de kant te zetten. Toen dat Shayara (36) overkwam, ging ze naar de rechter om een eind te maken aan deze praktijk. Dinsdag kreeg ze gelijk.

Erg liefdevol was het huwelijk niet van Shayara Bano (36), een van de vijf islamitische vrouwen in India die dinsdag een baanbrekend vonnis van het Hooggerechtshof in New Delhi hebben afgedwongen. In een door hen aangespannen zaak bepaalde het Hof met meerderheid van stemmen dat het voortaan verboden is voor mannen om zich via een eenzijdige flitsscheiding van hun echtgenote te ontdoen en hen zo rechteloos achter te laten.

De regering en actiegroepen, ook die van moslimvrouwen, reageerden opgetogen. Maar uit fundamentalistische hoek was er ook kritiek op deze vermeende aantasting van de geloofsvrijheid.

Shayara Bano, afkomstig uit de noordelijke deelstaat Uttarakhand, trad vijftien jaar geleden in het huwelijk met Rizwan Ahmad, een handelaar in onroerend goed uit Allahabad. Al snel nadat ze bij hem en zijn ouders was ingetrokken, begon de schoonfamilie te zeuren om geld en giften, bij wijze van bruidsschat. Ze werd naar eigen zeggen geestelijk mishandeld, geslagen en soms dagenlang opgesloten zonder eten.

Op 10 oktober 2015 kwam er een plotseling einde aan de ongelukkige echtverbintenis. In arren moede was Shayara met haar 13-jarige zoontje en haar 11-jarige dochtertje naar haar ouders gegaan – niet voor de eerste keer overigens – toen ze een brief kreeg van haar echtgenoot. Daarin schreef hij dat hij in bijzijn van getuigen driemaal het woord ‘talak’ had uitgesproken.

Als een man driemaal deze Arabische formule (‘Ik verstoot u’) onder woorden brengt, is het huwelijk stante pede ontbonden. Althans volgens een strikt fundamentalistische interpretatie van de shari’a, die in sommige islamitische kringen in India wordt gevolgd. Shayara bleef zonder kinderen achter, die nam haar voormalige echtgenoot mee terug naar Allahabad.

Maar ze liet het er niet bij zitten. Met nog vier vrouwen, en met de steun van enkele organisaties, begon ze te procederen tegen de talak-wetgeving. Haar lotgenoten werden op soortgelijke rigide wijze in de steek gelaten door hun mannen, meestal na pesterijen, huiselijk geweld en ruzie over geld dat de schoonfamilie eiste. Alleen Ishrat Jahan (31, vier kinderen) uit West-Bengalen werd telefonisch ingelicht over haar plotselinge scheiding, vanuit Dubai, waar haar ex-man als gastarbeider werkte. Afreen Rehman (26) uit Rajasthan en Gulshan Parveen (31, een kind) en Atiya Sabri (twee kinderen), beiden uit Uttar Pradesh, kregen de aanzegging schriftelijk, per brief of op een stukje papier.

Willekeur van mannen

In het overwegend hindoeïstische India, met bijna 1,3 miljard inwoners en een islamitische minderheid van 175 miljoen mensen, is religieuze vrijheid van groot belang om de harmonie te waarborgen. Daarom is er – naast de seculiere (straf)wetgeving – familie- en gewoonterecht vastgelegd speciaal voor de verschillende geloofsgemeenschappen.

In 2005 wilde de Indiase overheid vrouwen al wijzen op hun rechten. Lees daarover: scheiding tegen wil en dank

Het nieuwe vonnis van het Hof raakt het familierecht van de moslims. De voorzitter van het Hooggerechtshof verklaarde dinsdag dat de talak-bepalingen al meer dan 1.400 jaar worden erkend door de Hannafieten in India, de aanhangers van de grootste rechtsschool binnen de soennitische islam. Handhaving ervan moet daarom worden beschouwd als een integraal bestanddeel van godsdienstvrijheid.

Maar de meerderheid van het Hof, drie van de vijf rechters, verwerpt die redenering. Een rechter zei dat de omstreden praktijk van het drievoudige ‘talak’ niet in de koran wordt verdedigd, en „wat niet goed is in de koran, kan niet goed zijn volgens de shari’a”.

Los daarvan noemen de drie rechters het „overduidelijk” dat de praktijk op de „willekeur” van mannen stoelt, en dat vrouwen daarmee in een ondergeschikte, rechteloze positie worden gedrukt. Daarom is de procedure in strijd met de grondwet en moeten de bepalingen worden geschrapt, aldus het meerderheidsvonnis.

Ter ondersteuning van deze argumentatie voegen de rechters in hun vonnis een overzicht toe van een groot aantal moslimlanden (onder andere Pakistan, Bangladesh en landen in het Midden-Oosten) waar de drievoudige talak-formule nooit is erkend of al lang geleden is geschrapt.

Premier Narendra Modi noemde het vonnis dinsdag van „historische” betekenis, want een belangrijke stap naar gelijkheid van vrouwen in het algemeen en islamitische vrouwen in het bijzonder. Mede-oprichter Zakia Soman van de Beweging van Indiase Moslimvrouwen liet zich in soortgelijke bewoordingen uit: „Het is een erg gelukkige dag voor ons”.