Column

Is een toezichthouder een Autoriteit? Of God?

Toezichthouders zijn machtig, want ze mogen én willen alles weten. Maar zij zijn o zo kwetsbaar.

Vroeger klaagden boeren over het weer. Tegenwoordig nemen zij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, de NVWA, op de korrel. Dat kun je voortschrijdend inzicht noemen. Klagen over het weer is gewoonlijk zinloos. Klagen over toezicht heeft altijd kans van slagen, want toezicht is politiek geïnspireerd. Het nut, de noodzaak, de sancties bij overtredingen én de financiering van de toezichthouders zijn politieke besluiten. En dus beïnvloedbaar. Lees de oproep van oud-VVD-Kamerlid en lobbyist voor de pluimveesector Gert-Jan Oplaat

Vormen van toezicht zijn er natuurlijk altijd geweest, alleen heette dat vroeger sociale controle. Dat was voelbaar, soms zelfs beklemmend, maar geen overheidszaak.

De (zaken)wereld was kleinschalig. Je had mensen van aanzien: de notaris, de pastoor, de accountant. Dat was ooit. Nu moeten ook accountants bij de rechter komen, zoals in een belastingfraude rond een nieuw hoofdkantoor van KPMG.

Dat is een teken des tijds. Schaalvergroting en liberalisering kenmerken de economie. De verleidingen van het grote geld zijn overal. Een bochtje afsnijden en dan binnenlopen… Sociale controle biedt dan vaak geen soelaas.

De oplossing? Benoem ‘autoriteiten’ die streng maar rechtvaardig toezicht komen houden. De Autoriteit Financiële Markten. De Nederlandse Zorgautoriteit. De Autoriteit Woningcorporaties. De Autoriteit Consument en Markt. De Autoriteit Persoonsgegevens. De nieuwkomers voegden zich in het rijtje traditionele toezichthouders, van De Nederlandsche Bank en het Staatstoezicht op de Mijnen.

De groei, of wildgroei zo u wilt, illustreert dat de vraag naar toezicht in theorie oneindig groot is. Toezicht suggereert dat risico’s tijdig worden ontdekt en schade wordt voorkomen. Daarom zijn toezichthouders machtig, want ze mogen én willen alles weten. Maar zij zijn o zo kwetsbaar. Bij elke affaire willen publiek én politiek meteen weten: wat deed u? Waarom is die anonieme tip over fipronil niet beter onderzocht?

De verleidingen van het grote geld zijn overal. Een bochtje afsnijden en dan binnenlopen…

Andere toezichthouders zullen zich afvragen wat zij kunnen leren van de kritiek op de NVWA. Voor wie doen de Autoriteiten het eigenlijk? Dat is een vraag die opkwam bij het lezen van een kort nieuwsbericht over de afloop van een rechtszaak tussen de curatoren van installatiebedrijf Imtech (ooit 22.000 werknemers).

Imtech was een hoogvlieger op de beurs die na de ontdekking van een daverende fraudezaak in 2013 in de zomer van 2015 failliet ging. De curatoren onderzoeken de oorzaken van dat bankroet. Dat zijn ze verplicht. In dat onderzoek betrekken zij ook de boete van toezichthouder AFM voor het tekortschieten van de accountantscontrole van KPMG over de Imtech jaarrekening over 2011.

Er is één hindernis: de curatoren hebben alleen de openbare versie van dat boetebesluit. Daarin zijn passages zwart gemaakt. Ze willen het hele leesbare stuk. De AFM weigert dat. KPMG ook. Want het leesbare boetebesluit is vertrouwelijk.

Dus stapten de curatoren naar de rechtbank Amsterdam. Die wees hun eis af. Wat de AFM in een openbaar besluit zwart maakt, blijft zwart. Het belang van „kwalitatief hoogwaardig toezicht” van de AFM prevaleert, ook al is Imtech bankroet. Die belangen gaan boven het onderzoek van de curatoren. Zo stelt de rechter de AFM feitelijk boven de wet.

Toezichthouders lijken in hun controledrang wel eens te denken dat ze Onze Lieve Heer zijn, maar zo worden zij echt God. Dat kan geen publiek belang zijn.

Menno Tamminga schrijft op deze plaats elke dinsdag over ondernemingsbeleid en economie