Knullig terrorisme, en andere lessen uit aanslag Barcelona

Hoe wrang ook, maar elke aanslag, zoals donderdag in Barcelona en Cambrils, levert veel leerstof op voor terreurdeskundigen in binnen- en buitenland. Wat is nieuw, wat past in een patroon? Is er aanleiding voor een nieuwe terreuraanpak?

De Spaanse koning Felipe en koningin Letizia leggen een krans bij de gedenkplek op de Ramblas ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de aanslag. Robin Utrecht / ANP

Al meteen donderdagavond 17 augustus, toen de gebeurtenissen in Spanje nog in volle gang waren, kwamen de eerste observaties van deskundigen via sociale media op gang. Ze gingen tot op heden door, nu veel meer bekend is geworden over toedracht en daders. Hierbij een voorlopige balans in zes conclusies.

  1. Na enkele aanslagen van lone wolves is de terreurcel terug

    De laatste tijd leek het erop dat aanslagen vooral het werk waren van eenlingen, soms bijgestaan door enkele handlangers op afstand. De ontdekking van een grote terreurcel in Ripoll van zeker twaalf leden werpt de inlichtingendiensten terug naar de discussie rond ‘Molenbeek’ en ‘Parijs’ van eind 2015: hoe kunnen politie en geheime diensten greep krijgen op terroristische netwerken die, ondanks alle arrestaties in Frankrijk, België en Spanje kans zien voort te woekeren? De Amerikaanse krant The New York Times citeerde Seth G. Jones, terrorismespecialist bij de Rand Corporation. Die constateerde dat er in Spanje domweg te veel dreigingen op dit gebied zijn. „De politie werd totaal overspoeld met aanwijzingen. Er zijn gewoon te veel ‘leads’.”

  2. Veel knulligheid bij voorbereiding aanslag

    Het grote aantal slachtoffers op de Rambla (15 doden, 130 gewonden) verhult dat Barcelona mogelijk is ontsnapt aan een aanslag met een veelvoud aan slachtoffers. In de woning in Alcanar die woensdagavond laat ontplofte, is een groot aantal gasflessen gevonden en 120 explosieven. De politie houdt er rekening mee dat het de bedoeling was om hiervan bommen te maken, deze in busjes te laden en „een of meerdere aanslagen” te plegen.

  3. Terreurgroep Islamitische Staat (IS) overdreef eigen rol

    Kort na de aanslag eiste IS de verantwoordelijkheid op via persagentschap Amaq: „De uitvoerders van de aanslag in Barcelona waren soldaten van Islamitische Staat”. Dat is de vraag, zeggen deskundigen. Amaq verstuurde een bericht vol fouten. Zo zouden de aanslagplegers „een bar hebben bestormd met hun lichte wapens vlakbij de Rambla, waarbij de Kruisvaarders en Joden binnen werden gemarteld en gedood.” Van een dergelijke aanval was geen sprake. „En na de gebeurtenissen in Cambrils zei IS meteen: dat deden wij ook”, vertelt terreurdeskundige Teun van Dongen. „Ja, zo lust ik er nog wel een paar.”

  4. Ook extremisten zijn pragmatici

    Younes Abouyaaqoub (22) reed zichzelf niet dood op de Rambla. Hij ontsnapte. Daarna kaapte hij een auto, stak de bestuurder neer, reed in op een controlepost van de politie en ontkwam opnieuw. Maandag dook hij pas weer op, in een stadje in het heuvelachtige achterland van Barcelona. Daar trok hij de aandacht van een voorbijganger en werd hij later met een – zo bleek later – niet-echt bomvest op zijn lijf doodgeschoten door de Catalaanse politie.

    De bereidheid van terroristen om het eigen leven te geven is aan het afnemen

    Zijn handelwijze tekent volgens deskundigen het pragmatisme van jihadisten. De Duitse terrorisme-expert Peter Neumann zei tegen de Duitse omroep WDR: „Natuurlijk is het prachtig te sterven als martelaar, zegt IS, maar als je nog een tweede aanslag kunt plegen: vooral doen!” Er zijn meer voorbeelden, zoals Salah Abdeslam, de enige nog levende dader van de aanslagen in Parijs in november 2015. „De bereidheid van terroristen om het eigen leven te geven is aan het afnemen”, concludeert expert Teun van Dongen op basis van eigen onderzoek naar kenmerken van aanslagen de laatste jaren.

  5. Opnieuw geen uitreizigers als daders

    De terreurcel in Ripoll was, voor zover bekend, homegrown. Younes Abouyaaqoub leefde in Spanje en had familie in Marokko. Ook andere aanslagplegers dit jaar (Londen 3x, Stockholm, Hamburg) waren geen ‘uitreizigers’ die hadden meegevochten met IS. De aanslagpleger op het popconcert van Ariana Grande in Manchester, Salman Abedi, verkeerde enige tijd in Libië, vermoedelijk voor training. Antiterreurdiensten in West-Europa hebben lang gewaarschuwd voor het gevaar van uitreizigers. Er komen er echter tot nu toe minder terug dan verwacht. De aanslagplegers van Zaventem, maart vorig jaar, behoorden tot de laatste uitreizigers. Sindsdien ging het bij terreur om mensen van eigen bodem of om asielzoekers (Stockholm, Berlijn).

  6. Stadsbesturen moeten extra uitleggen hoe ze de veiligheid van burgers en toeristen bevorderen

    Zowel in Barcelona als in andere grote Europese steden waren er veel vragen over de beveiliging van drukke pleinen en straten. Dit omdat de Rambla nauwelijks beveiligd was met obstakels om voertuigen tegen te houden. Ook andere steden zoals Amsterdam kennen grote toeristenstromen die een terreurdoelwit kunnen zijn. Het Amsterdamse stadsbestuur denkt echter niet aan aanvullende maatregelen, zolang er geen concrete dreiging tegen concrete doelwitten bestaan. „We willen niet de hele stad lamleggen”, aldus het bestuur. Inlichtingenbronnen stellen dat sommige winkeliersverenigingen het gesleep met betonblokken ook niet willen. Laden en lossen zou er moeilijker door worden. Expert Teun van Dongen begrijpt de houding van Amsterdam: „Wat doe je bij een ramp in de stad, zoals een grote brand? Dan moeten brandweerwagens wel overal snel bij kunnen.”