Zeven vragen over de zonsverduistering

Maandagavond is een totale zonsverduistering te zien in de Verenigde Staten. Wat er gebeurt er dan precies, en hoelang duurt het? Wat kunnen we ervan leren? De belangrijkste vragen beantwoord.

Kinderen bekijken een presentatie over de eclips in Columbia, South Carolina. Foto Sean Rayford/Getty Images/AFP
  1. Wat gebeurt er tijdens een zonsverduistering?

    Bij een zonsverduistering schuift de maan tussen de aarde en de zon. Vanaf de aarde gezien bedekt (of verduistert) de maan enkele minuten lang de zon, waardoor het midden op de dag ineens donker wordt. Tijdens de verduistering wordt het kouder, doordat de zonnestraling de atmosfeer en ons niet meer verwarmt. Ook denkt de natuur dat het nacht is; bloemen vouwen dicht, vogels vallen stil, sommige dieren zoeken hun slaapplek op en nachtdieren worden opeens actief. En zodra de zon weer verschijnt kraaien de hanen en fluiten de vogels hun ochtendlied.

    De maan zelf wordt verlicht door de zon. Dus als de maan tussen de zon en de aarde staat, zoals tijdens een zonsverduistering, zien we altijd de donkere kant van de maan. Daarom vindt een zonsverduistering vindt altijd plaats tijdens nieuwe maan; wanneer de achterkant van de maan verlicht wordt en de kant die naar ons staat niet te zien is omdat er geen zonlicht op valt.

    Een totale zonsverduistering is nooit overal te zien. De strook waar de volledige verduistering te zien is, is het pad dat de kernschaduw van de maan over de aarde aflegt. Naast het pad de kernschaduw valt de bijschaduw, waar slechts een gedeeltelijke schaduw te zien is. De zogenoemde totaliteitszone loopt dit jaar over de Verenigde staten en heeft een breedte van ruim 100 kilometer. Daaromheen ligt is nog de bredere zone waarin de verduistering alleen gedeeltelijk is zien.

  2. Hoe vaak komt een zonsverduistering voor?

    Elke maand hebben we een nieuwe maan, maar er is niet elke maan een zonsverduistering. Dat komt doordat de baan van de maan een beetje scheef ligt ten opzichte van de baan van de aarde. Daardoor beweegt hij meestal net boven of onder de zon langs. Alleen als alle drie de hemellichamen precies op een lijn staan zien we een zonsverduistering (of een maansverduistering, als de aarde precies tussen de zon en de maan staat – die is altijd juist bij volle maan). Gemiddeld is er elke 18 maanden ergens op aarde een zonsverduistering, maar er gaan soms ook jaren voorbij dat er nergens een verduistering te zien is.

  3. Foto Sean Rayford/Getty Images/AFP
  4. Wanneer is er een zonsverduistering in Nederland te zien?

    In Nederland vond de laatste totale zonsverduistering plaats op 3 mei 1715. Op de volgende moeten we wachten tot 7 oktober 2135. Wie graag een verduistering mee wil maken, zal dus moeten reizen. De eerstvolgende in Europa is op 12 augustus 2026. De totale zonsverduistering kan dan worden waargenomen in Spanje. In Nederland is slechts een gedeeltelijke afdekking te zien.

  5. Hoe lang zijn er op aarde nog zonsverduisteringen te zien?

    We leven op een bijzonder moment. De maan, die 400 keer kleiner is dan de zon, staat op precies 400 keer dichter bij de aarde dan de zon. Daardoor lijken ze vanaf de aarde even groot en kan de maan de zon zo nu en dan precies afdekken. Bij geen enkele andere planeet in het zonnestelsel komt zoiets voor.

    Maar ook op aarde is dit niet altijd zo geweest en het zal ook niet altijd zo blijven. Want de maan beweegt met een snelheid van 3,8 centimeter per jaar weg van de aarde. Dat betekent dat hij over 500 - 700 miljoen jaar er geen zonsverduisteringen meer te zien zijn op aarde. Maar wellicht heeft de mensheid tegen die tijd een andere plek in het heelal gevonden om deze bijzondere gebeurtenis te zien.

  6. Lees ook over ‘eclipsjagers’: mensen reizen de wereld over om een paar minuten in de schaduw van de maan te zijn. “Het gaat om zoveel meer dan die paar minuten.”
  7. Wat kunnen we leren van een zonsverduistering?

    Al eeuwenlang wordt er wetenschappelijk onderzoek gedaan tijdens zonsverduisteringen. Zo keek de Britse natuurkundige Arthur Eddington tijdens de zonsverduistering van 29 mei 1919 naar de sterren die zichtbaar waren rondom de verduisterde zon. Hiermee testte hij de algemene relativiteitstheorie van Albert Einstein. Einstein voorspelde dat het licht van een ster die zich achter de zon bevindt, wordt afgebogen doordat de zwaartekracht van de zon de ruimte om zich heen laat krommen. Dit betekent dat een ster die niet zichtbaar zou moeten zijn, omdat hij achter de zon zit, toch zichtbaar is. Zijn licht wordt namelijk om de zon heen gebogen. Eddington nam deze afbuiging van het licht inderdaad waar en bevestigde daarmee de theorie van Einstein.

    Het meeste wetenschappelijke onderzoek richt zich tijdens de zonsverduistering op iets anders: de corona, de buitenste laag van de zon. Die is alleen dan goed zichtbaar als stralende krans. Er bestaan technieken om de corona op andere momenten zichtbaar te maken, maar die geven niet zo’n goed beeld als tijdens de zonsverduistering. Daarom staan onderzoekers ook tijdens de zonsverduistering van vandaag in de Verenigde Staten klaar om metingen te doen. Zo zal een vliegtuig metingen doen om de magnetische stromen in de corona te besturen. En vanaf de grond worden metingen gedaan om de precieze chemische samenstelling van de corona te achterhalen. Verder kijken onderzoekers naar de effecten van een zonsverduistering op het weer, de aardatmosfeer en planten.

  8. Waarom is het gevaarlijk om zonder eclipsbril naar de zonsverduistering te kijken?

    Tijdens de volledige zonsverduistering kun je naar de zon kijken zonder bescherming. Maar de volledige bedekking van de zon duurt maar een paar minuten. Daarvoor en daarna is het wel al een stuk donkerder, waardoor je kunt denken dat naar de zon kijken niet erg schadelijk is. Maar dat is niet waar. De paar stralen die dan vanachter de maan vandaan komen, zijn erg fel en kunnen het netvlies in je oog ernstig en onherstelbaar beschadigen. Zelfs als er maar één procent van de zon zichtbaar is, kan het licht je ogen beschadigen.

    Een eclipsbril laat maar 0,003 procent van het zonlicht door en beschermt daarmee je ogen goed genoeg om van dit natuurwonder te kunnen genieten, zonder dat je er de rest van je leven spijt van hebt.

    Foto Curtis Compton/Atlanta Journal-Constitution via AP
  9. Waarom waren mensen vroeger bang voor zonsverduisteringen?

    Mensen vertoonden in de loop der millennia vergelijkbare reacties op dit onheilspellende natuurverschijnsel. Het werd plotseling donkerder en de temperatuur daalde. Doodeng, tenminste als je niet wist wat er gebeurde. Lang zagen mensen een eclips als een veeg teken, als een verontrustende verstoring van de natuurlijke orde der dingen. En sommigen doen dat nog steeds.

    Veel hing af van bestaande inzichten in de beweging van hemellichamen als zon en maan. Die kennis, zij het met lacunes, bestond al bij de oude Babyloniërs en sommige precolumbiaanse culturen in Amerika, maar die bleef beperkt tot een heel klein groepje geletterden. En de verklaringen die waarzeggers en priesters gaven voor het verschijnsel waren lang niet altijd geruststellend.

    Babylonische astronomen van de laatste eeuwen voor Christus konden berekenen dat zich 38 eclipsen konden voordoen binnen een cyclus van 223 maanden. Nu weten we dat dergelijke cycli variëren, maar het was een knap staaltje. Toch zagen ook deze geleerden in het verschijnsel een slecht voorteken. Onder bepaalde voorwaarden kon een eclips de dood van de koning voorspellen.

    De Inca’s, een indiaans volk dat in de 15de eeuw een gigantisch rijk vestigde in de Andes, waren zonaanbidders, maar zij konden eclipsen niet voorspellen. Waarzeggers probeerden uit te zoeken waarom Inti, de zonnegod, ontstemd was en adviseerden hem te verzoenen met offeranden. Een enkele keer ook met mensenoffers. De heersende Inca (koning) ging na een eclips dagenlang vasten en trok zich dan terug uit het openbare leven.

    In Chinese kronieken vinden we al 4000 jaar geleden vermeldingen van zonsverduisteringen. In een daarvan valt te lezen: ‘de zon is opgegeten’. Eclipsen betekenden in het oude China dat de zon was verslonden door een hemelse draak. Om die draak te verjagen sloegen mensen op trommels en maakten op andere manieren herrie. Omdat de zon na een paar minuten altijd weer tevoorschijn kwam, leidde deze traditie een hardnekkig bestaan.