Ook àls de CIA Spanje tipt, kan het nog helemaal fout gaan

De Catalaanse politie wist mogelijk al van een aanslagplan op de Ramblas. Mogelijk was de tip niet concreet genoeg – of kwam hij bij de verkeerde terecht.

Foto Manu Fernandez/AP

De CIA heeft de Catalaanse politie al in juni getipt over een mogelijke aanslag op de Ramblas in Barcelona. Dat meldde de Spaanse krant El Periódico donderdagavond op zijn website , al vrij snel na de gebeurtenissen in het beroemde winkelgebied in de hoofdstad van Catalonië. De Amerikaanse geheime dienst zou de Mossos d’Esquadra - zoals de Catalaanse politie heet - ook hebben gemeld dat daarbij een voertuig als wapen ingezet kon worden, net als bij de aanslag op London Bridge, begin juni.

Het bericht van El Periódico dat in veel Europese media werd overgenomen, roept een reeks vragen op – los van de vraag of het bericht klopt: hebben de Spaanse diensten zitten slapen? Langs elkaar heen gewerkt? Waarom waren een aantal verdachten dan niet eerder in verband gebracht met terrorisme? Of is er iets anders aan de hand?

Bevriende dienst

Inlichtingenbronnen die NRC sprak en experts die over internationale samenwerking publiceerden, zijn het in het geval van Barcelona erover eens. Mocht zo’n tip van de CIA er inderdaad geweest zijn, dan zal die in Spanje waarschijnlijk serieus zijn genomen. Het gaat om een tip van een bevriende dienst. Maar belangrijker nog: de tip paste bij een scenario waar de Catalaanse politie zelf al rekening mee hield.

De vooraanstaande terreurexpert Peter Neumann uit Londen beklemtoonde gisteren in diverse media dat de Spaanse en Catalaanse politie al langere tijd op scherp stonden. „Dat was al zo sinds er daar in 2008 een groot terreurnetwerk is opgerold”, zei Neumann gisteren tegen de BBC. In oude wijken hadden zich diverse groepen salafisten verzameld, en jihadisten „die heen en weer reisden tussen Frankrijk en Noord-Afrika”, aldus Neumann. Die werden vermoedelijk in de gaten werden gehouden door de Spaanse politie.

Mocht er al sprake zijn geweest van een CIA-tip over de Ramblas, dan kunnen er twee dingen zijn gebeurd, zeggen bronnen. De tip was niet concreet genoeg om veel toe te voegen aan reeds bestaande informatie bij de Spaanse en Catalaanse politie. Of ze is niet goed gedeeld tussen Catalaanse en Spaanse politie- en inlichtingendiensten.

Toeristisch gebied

„Om echt iets met zo’n tip te kunnen, moet deze wel gedetailleerd zijn”, vertelt terrorisme-expert Teun van Dongen. Hij publiceerde eerder over internationale samenwerking tussen diensten in de strijd tegen terreur. „Jij en ik kunnen ook verzinnen dat de Ramblas als druk toeristisch gebied een voor de hand liggend doelwit is voor een aanslag. Maar als het klopt dat de CIA ook heeft getipt over de gekozen methode, namelijk met een voertuig, dan geeft dat al iets meer houvast.”

Volg het laatste nieuws over de aanslagen in Spanje via ons liveblog.

Het binnenkomen van een tip van een buitenlandse dienst zet een heel vragencircus in werking, zeggen inlichtingenbronnen. Is er iets te zeggen over de herkomst van de tip? Is die bron te vertrouwen? Zijn er concrete namen van mogelijke daders? Zo ja, dan kunnen die bijvoorbeeld in een database van Europol met - inmiddels - duizenden namen van jihadisten worden gestopt om er meer over te weten te komen. Dat kan niet als er alleen sprake is van een mogelijk doelwit.

Doelwitten

Verder wil men weten: Is er iets bekend van concrete voorbereidingshandelingen, zoals het kopen van wapens of het maken van een bom? Spelen voertuigen een rol? Zijn er, naast de Ramblas, ook doelwitten in andere landen genoemd? Als daarbij een Nederlands doelwit is genoemd, zou de tip ook naar de AIVD kunnen zijn doorgespeeld.

Als het alleen over de Ramblas gaat, belandt de tip alleen in Spanje.

Maar zelfs als de tip concrete aanknopingspunten biedt, dan hoeven die niet per se tot handelen te dwingen, zegt Van Dongen. Zowel inlichtingen- als politiewerk is namelijk een kwestie van kiezen uit mensen en middelen die beperkt aanwezig zijn. „Een inlichtingendienst zal de ernst en mate van concreetheid van een dreiging op een plek, zoals in dit geval de Ramblas, ook altijd moeten afwegen tegen die op andere plekken. Uiteraard kunnen daarbij inschattingsfouten worden gemaakt.” Dat de Ramblas - op het oog - niet beveiligd werd met bijvoorbeeld betonblokken, zegt nog niet alles, aldus Van Dongen. „Het lijkt erop dat die beveiliging er inderdaad niet was, maar er kan ook stille beveiliging hebben rondgelopen.”

Mislukte samenwerking

Dan, tot slot, de kwestie van de - al dan niet samenwerking - tussen diverse politiediensten in Spanje en Catalonië. Het zou niet de eerste keer zijn dat op dit punt iets in Europa is fout gegaan. Over een eerdere terreurdaad op de Berlijnse Kerstmarkt (december 2016) werd later bekend dat de dader vooral zijn gang had kunnen gaan door miscommunicatie tussen de landelijke diensten in Duitsland enerzijds en die van de Duitse bondsstaten en stad Berlijn anderzijds.

Opvallend aan het bericht in El Periódico was dat de tip van de CIA - een nationale veiligheidsdienst - naar de Catalaanse , dus een regionale - politiedienst zou zijn gegaan. Formeel worden inlichtingen op nationale niveaus gedeeld. In de praktijk kan dat echter best anders zijn gegaan, aldus Van Dongen. „Vaak worden deze inlichtingen gedeeld tussen mensen die elkaar vertrouwen. Persoonlijke contacten spelen een grote rol.” Verder heeft de politie in Spanje een bijna militaire taak, daterend uit de tijd van de strijd tegen de Baskische ETA. Ook dat brengt politiemannen sneller in contact met buitenlandse inlichtingenbronnen.