Spanje allesbehalve naïef op terreurgebied

Terreur in Spanje

Spanje gold als waarschijnlijk doelwit voor terreur. Dat er in dertien jaar geen aanslag plaatsvond, is te danken aan goed getrainde antiterreurdiensten.

Giannis Papanikos/AP

Met de aanslag van donderdagmiddag in Barcelona sluit Spanje een decennium af waarin het land gespaard bleef van terreur. In 2006 ging nog een bom af van de ETA op luchthaven Barajas in Madrid, maar de Baskische afscheidingsbeweging is inmiddels zo goed als opgeheven. De echt grote laatste klap was op 11 maart 2004. Jihadisten lieten toen rugzakbommen afgaan in vier Madrileense forensentreinen. Met 192 doden is dit nog steeds de bloedigste terreuraanslag ooit op Europese bodem.

Sindsdien vreesden veel Spanjaarden opnieuw slachtoffer te worden. En Barcelona gold daarbij altijd als een zeer waarschijnlijk doelwit. Meer nog dan hoofdstad Madrid is Barcelona het epicentrum van de momenteel zeer florerende Spaanse toeristensector. Met het Park Guëll, de Sagrada Familia en het Nou Camp-stadion behoort de Rambla tot het rijtje trekpleisters dat bijna geen buitenlandse bezoeker overslaat. De winkelstraat met in het midden een brede voetgangerspromenade voert dagelijks tienduizenden van het centrale Plaza Cataluña naar het standbeeld van Columbus, vlak bij zee.

Tijdens het hoogseizoen – dat tot onvrede van veel inwoners van Barcelona inmiddels duurt van het vroege voorjaar tot het late najaar – kan men er bijna lopen over de hoofden. Overdag komen toeristen winkelen, ’s avonds is er een druk uitgaansleven. Ze stoppen er voor een te dure versnapering op een terrasje, vergapen zich aan een levend standbeeld, laten hun zakken rollen. Juist deze plek die menig Europeaan wel kent, is nu doelwit geworden van een terreuraanslag met een voertuig, zoals die eerder plaatshadden in Nice, Berlijn, Londen en Stockholm.

De CIA waarschuwde

Vlak na de aanslag van 2004 keken velen aanvankelijk nog naar de ETA. Europa was toen nog amper opgeschrikt door grote aanslagen van geradicaliseerde moslims. Maar dertien jaar en vele aanslagen elders in Europa later, gingen donderdag veruit de meeste Spanjaarden direct uit van terrorisme met een radicaal-islamitisch oogmerk. Twee maanden geleden nog zou de Amerikaanse inlichtingendienst CIA zijn Spaanse zusterdienst hebben gewaarschuwd dat jihadisten deze zomer in de Catalaanse hoofdstad zouden willen toeslaan, meldden nationale media.

Mensen ontvluchten het gebied rondom de Rambla, dat werd ontruimd om hulpdiensten volledig de ruimte te geven.Foto’s Lluis Gene/AP, Giannis Papanikos/AFP

Spanje is kwetsbaar omdat jihadisten die bijvoorbeeld in Syrië en Irak hebben gevochten via de Spaanse exclaves Ceuta en Melilla in Noord-Marokko gemakkelijk kunnen terugreizen naar het Spaanse vasteland. Daarnaast wordt in propaganda van moslimterroristen nog regelmatig opgeroepen tot herovering van ‘Al-Andalus’: het zuidelijk deel van Spanje dat eeuwenlang in islamitische (Moorse) handen was. In 2004 was het verklaarde motief van de aanslagplegers overigens de onvoorwaardelijke steun van de rechtse regering-Aznar aan de Brits-Amerikaanse inval in Irak, een jaar daarvoor.

Dat Spanje toch dertien jaar geen aanslag kreeg te verwerken, is bovenal te danken aan efficiënt optreden van de antiterreurdiensten. Die waren al goed getraind en uitgerust ver vóór de aanslagen van maart 2004: lang zaaide ETA immers terreur. Het maakt Spanje op terreurgebied een allesbehalve naïef land. Bij overheidsgebouwen en op stations bijvoorbeeld werd al jaren voor ‘11 september’ bagage gecontroleerd op explosieven.

Goede inlichtingendiensten

De afgelopen jaren wisten inlichtingendiensten meerdere aanslagen te verijdelen, cellen op te rollen en ronselaars vast te zetten. Hun operaties hadden vaak ook plaats in of rond Barcelona, van de voorsteden tot het oude centrum. De diensten kwamen daarbij veel in actie in de oude havenwijk El Raval, pal aan de Rambla.

In dit doolhof van nauwe straatjes met kleine buurtwinkeltjes, clandestiene hostels, straatprostitutie en multiculturele horeca woont een grote moslimgemeenschap: veelal immigranten uit Pakistan en Marokko, maar ook Spanjaarden met wortels in Noord-Afrika. Enkele van hun gebedshuizen staan te boek als salafistisch. In april van dit jaar werden in Raval nog drie mannen opgepakt die banden zouden hebben met de terroristen die toesloegen op de Brusselse luchthaven Zaventem en metrostation Maelbeek, in maart 2016. Donderdag vluchtte zeker één van de aanslagplegers de wijk in nadat het busje op de Rambla tot stilstand was gekomen.