NRC checkt: ‘Jaarlijks sterven 4,3 miljoen mensen door rook tijdens het koken’

Dit zei ondernemer Ruben Walker in Langs de lijn en omstreken op NPO Radio 1.

Foto iStock

De aanleiding

Ruben Walker is medeoprichter van het familiebedrijf African Clean Energy (ACE) dat in Lesotho oventjes produceert waarop veilig kan worden gekookt. Wereldwijd sterven jaarlijks zo’n 4,3 miljoen mensen door het binnenshuis inademen van rook tijdens het koken, zei Walker in het programma Langs de lijn en omstreken. Onder het vijf kilo wegende keramiekoventje van ACE is een kleine ventilator gemonteerd die wordt gevoed door zonne-energie. De verbranding van biomassa geschiedt daardoor efficiënter en levert nauwelijks nog luchtverontreiniging op, aldus Walker.

Waar is het op gebaseerd?

Foto African Clean Energy

Het getal van 4,3 miljoen doden is afkomstig van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Volgens ramingen van de WHO bereiden zo’n drie miljard mensen in de wereld hun maaltijd binnenshuis op open vuur of op eenvoudige oventjes – met hout, mest, loof of kolen als enige beschikbare brandstof. Bijna een miljard mensen gebruiken kerosinelampen en dergelijke voor verlichting.

Dat gebeurt het meest in Afrikaanse en Zuidoost-Aziatische huishoudens die zijn verstoken van stroom of andere energiebronnen. De slachtoffers, hoofdzakelijk vrouwen en kinderen, ademen elke dag relatief hoge concentraties fijnstof en gassen in. Ze lopen daardoor een sterk verhoogd risico op onder andere hart- en vaatziektes, longaandoeningen en het krijgen van een beroerte.

En, klopt het?

De cijfers van de WHO worden door andere gezaghebbende bronnen onderschreven. Zo zegt Bert Brunekreef, hoogleraar milieu-epidemiologie aan de Universiteit Utrecht, geen reden te hebben om te twijfelen aan de uitspraak dat jaarlijks 4,3 miljoen doden vallen door het inademen van rook tijdens het koken binnenshuis. Dat zijn meer doden dan het aantal slachtoffers van malaria, aids en tuberculose bij elkaar opgeteld.

Brunekreef maakt wel een belangrijke kanttekening: het aantal van 4,3 miljoen per jaar is in feite „een schijngetal” om de problematiek aanschouwelijker te maken. Het dodental is niet concreet geteld maar berekend.

Eigenlijk zou je de schadelijke effecten beter kunnen uitdrukken in verloren gegane gezonde levensjaren, zegt Brunekreef. De WHO zelf spreekt in haar rapporten over „vroegtijdige sterftegevallen”. Brunekreef: „Vaak wordt gesteld dat de helft van het aantal rokers aan het roken overlijdt. Dat suggereert dat de andere helft nergens last van heeft, terwijl in werkelijkheid alle rokers in meer of mindere mate gezondheidsschade oplopen en korter leven dan niet-rokers. Maar dat is wat lastiger uit te leggen dan een simpel ogend getal”.

De laatste cijfers van de WHO dateren van 2012. Er zijn aanwijzingen dat de situatie iets verbetert doordat meer mensen toegang krijgen tot schonere energie. Maar, stelt de WHO, de voortgang gaat veel te langzaam.

Los daarvan: de toenemende luchtvervuiling buitenshuis – door fijnstof en ozon – zorgt jaarlijks wereldwijd voor nog eens voor 3,3 miljoen doden, aldus berekeningen uit 2015 van een internationale groep wetenschappers die op basis van computermodellen luchtkwaliteit aan ziekte koppelde. Latere studies, onder andere een die deze donderdag in The Lancet wordt gepubliceerd met cijfers tot en met 2015 over verloren gegane gezonde levensjaren, bevestigen het beeld dat de luchtkwaliteit wereldwijd steeds meer aan het verergeren is. Het alarmerendst is de situatie in de stedelijke gebieden van landen als India, Pakistan en China.

Conclusie

Experts scharen zich achter de cijfers van de WHO. Met de kanttekening dat het getal van 4,3 miljoen doden geen concrete telling is maar voortvloeit uit een beredeneerde calculatie, beschouwen we de stelling als waar.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nrccheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nrccheckt.