Wat weet jij van het Wilhelmus?

Quiz Waar gaat het Wilhelmus eigenlijk over? Hoe oud is de hymne en wie schreef het? Als het aan de formerende partijen ligt, weet jij straks het antwoord op al deze vragen.

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima zingen het Wilhelmus op de tribune bij de wedstrijd van Australie-Nederland op het WK voetbal. Foto Koen van Weel/ANP

Het Wilhelmus moet verplichte lesstof op scholen worden. Dat zou blijken uit een concepttekst van de formerende partijen waaruit het AD woensdag citeerde. Scholieren hoeven het volkslied niet (staand) in de klas te zingen, zoals CDA-leider Sybrand Buma wil, maar scholen zouden wel les moeten geven over de historische achtergrond en nationale elementen van de nationale hymne. Een korte Wilhelmus-quiz voor liefhebbers en leken. Onder de quiz extra informatie voor wie de blits wil maken.

Het oudste volkslied ter wereld?

Het Wilhelmus is pas sinds 1932 ingevoerd als het officiële Nederlandse volkslied, op bevel van koningin Wilhelmina (1880-1962). Toch is het lied veel ouder en is het mogelijk het oudste volkslied ter wereld. Het werd rond 1570 gedicht voor prins Willem van Oranje, de Vader des Vaderlands en de leider van de Nederlandse Opstand (1568-1648) tegen de Spaanse vorst Filips II. De tekst wordt in het algemeen toegeschreven aan Filips van Marnix van St. Aldegonde, de secretaris van de prins.

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

Bij de totstandkoming van het Koninkrijk der Nederlanden in 1815, dat, anders dan de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1588-1795), een eenheidsstaat met monarchie was, moest er ook een volkslied komen. Er werd een prijsvraag uitgeschreven die werd gewonnen door de dichter Hendrik Tollens. Hij schreef de tekst van Wien Neêrlands Bloed die op muziek werd gezet door Johan Wilhelm Wilms en het officiële volkslied bleef tot 1932. Voor die tijd werd het Wilhelmus beschouwd als het lied van het Huis van Oranje.

Duitsen bloed?

Veel jongere Nederlanders vinden het bekendste couplet – het eerste – maar raadselachtig. Hoezo. ‘van Duitsen bloed’? Het wordt allemaal wat duidelijker als we ons realiseren dat de dichter deze woorden in de mond legt van Willem van Oranje (1533-1584), de eigenlijke Wilhelmus. Willem was inderdaad van Duitse afkomst, het huis Nassau was een Duits vorstenhuis en zijn wieg stond in Dillenburg, Nassau. De titel ‘van Oranje’ – en het vorstendom Orange – had hij geërfd van zijn Franse neef, René van Chalon.

De Koning van Hispanje

Willem van Oranje was trouw aan Karel V (1500-1558) in Brussel, die behalve heer der Nederlanden ook koning van Spanje was. Hij kwam later in conflict met diens enige zoon en opvolger Filips II (1527-1598) die de rechten van de Nederlandse adel beperkte en protestanten als ‘ketters’ vervolgde. Toch zag prins Willem zichzelf niet zozeer als rebel, maar eerder als „soeverein vorst” die streed tegen onrecht en tirannie, schrijft Arnout van Cruyningen in Stadhouders in de Nederlanden: van Holland tot Vlaanderen 1448-1879. De Opstand was in Willems ogen (aanvankelijk) niet gericht tegen Filips II, de ‘Koning van Hispanje’ die hij eerde, maar tegen diens dienaren en raadgevers.

Een vleugje Frankrijk

Het Wilhelmus is getoonzet op de melodie van het Franse lied Chartres, een spotlied dat ontstond tijdens het beleg van de Franse stad Chartres door de prins van Condé in 1568 en werd gezongen door hugenoten. De melodie is in 1626 vastgelegd door Adriaen Valerius in zijn bundel Nederlandtsche Gedenck-clanck. De melodie van het Wilhelmus heeft meerdere versies gekend. De bundel van Valerius werd in 1871 opnieuw uitgegeven en zorgde voor nieuwe belangstelling voor het lied. De Oostenrijkse componist Eduard Kremser maakte daarop een romantische versie, de melodie zoals we die nu kennen. Koningin Wilhelmina was er weg van. Tijdens haar troonsbestijging in 1898 werd de versie van Kremser speciaal voor haar gespeeld.

Willem van Nassov

Het Wilhelmus telt oorspronkelijk vijftien coupletten. Het is een acrostichon: de beginletters van elk couplet vormen samen de naam Willem van Nassov. Bij officiële gelegenheden wordt meestal het eerste couplet gezongen, soms gevolgd door het zesde. Dat laatste werd populair tijdens de Tweede Wereldoorlog, door de vrome verzetsgeest die het ademt. ‘De tirannie’ die moet worden verdreven was, toen de tekst werd geschreven, die van de Habsburgers, in de jaren 1940-1945 waren dit de nazi’s.

Verplicht

Rond de invoering in 1932 werd het Wilhelmus erin gestampt bij de Nederlandse bevolking. Schoolkinderen die het niet zongen – of niet mochten zingen, zoals kinderen uit socialistische kringen – kregen op sommige scholen straf. Maar volgens Tijs van Ruiten, directeur van het Onderwijsmuseum in Dordrecht, was het zingen van het Wilhelmus in de negentiende en twintigste eeuw waarschijnlijk eerder een traditie op scholen. „De tekst van het Wilhelmus werd in de meeste geschiedenisboekjes afgedrukt, en kwam ook voor in de zangbundels die gebruikt werden in het onderwijs. Daar stonden overigens ook andere vaderlandslievende liederen in.”

Van Ruiten heeft de indruk dat het Wilhelmus vooral op protestants-christelijke scholen veel werd gezonden. „Daar werd hij als de Vader des Vaderlands gezien. In het katholieke onderwijs had de figuur van Willem van Oranje toch een wat andere betekenis. Daar lag de nadruk in het geschiedenisonderwijs meer op de katholieke Martelaren van Gorcum, die door de watergeuzen bij Den Briel werden vermoord.”

In de jaren 70 en 80 van de vorige eeuw verdween het Wilhelmus op veel scholen uit het zangrepertoire. Van Ruiten: „Kinderen voor kinderen en andere meer maatschappelijk geëngageerde liedjes kwamen ervoor in de plaats. En op veel scholen verdween het zangonderwijs helemaal.”