Drugsdealers in Indonesië gedood zonder proces

Oorlog tegen de drugs

Met instemming van president Widodo doodt de politie steeds meer drugdealers zonder vorm van proces. De oorlog tegen de drugs, op ‘subtiel Javaanse’ wijze.

Over een maand mag Hathan Bunawan naar huis. Dan zitten zijn zes maanden in de afkickkliniek in Bogor, anderhalf uur ten zuiden van Jakarta, erop. Hij was verslaafd aan heroïne en crystal meth, dat is methamfetamine. „Het was vooral het ritueel dat me zo aantrok. Goed ervoor gaan zitten, de pijp aansteken, de eerste hijs.”

Hathan Bunawan is dertig jaar en heeft geen gezin meer om naar terug te gaan. Zijn dochtertje is tweeënhalf, maar zijn vrouw is bij hem weg. Bunawan stal alles wat los en vast zat om aan geld voor drugs te komen. Zijn vrienden gaat hij straks proberen te ontwijken, want die gebruiken nog steeds. „Ik voel me ongemakkelijk als zij wel gebruiken en ik niet.”

Hathan Bunawan begrijpt de kordate taal van de Indonesische president wel. Joko Widodo zei onlangs dat de politie moet schieten op drugsdealers die zich verzetten tegen hun arrestatie, vooral als ze uit het buitenland komen: „Schiet ze gewoon neer. Wees genadeloos.” Goed idee, vindt Bunawan, want zonder dealers zouden er ook geen gebruikers zijn. „Drugs zijn een grote bedreiging voor ons land.”

Gewelddadige praktijk

President Widodo’s retoriek lijkt sterk op de gewelddadige praktijk die zijn Filippijnse collega Rodrigo Duterte erop nahoudt. President Duterte heeft in ruim een jaar tijd al duizenden mensen laten neerschieten, in zijn strijd tegen drugshandel en drugsgebruik. Zonder proces, zonder pardon. Gaat Indonesië de Filippijnen achterna, met eenzelfde meedogenloze war on drugs?

Het aantal vermeende drugsdealers dat de Indonesische politie dit jaar heeft neergeschoten, ligt al drie keer zo hoog als in heel 2016, maakte mensenrechtenorganisatie Amnesty International woensdag bekend. Tot en met augustus heeft de politie ten minste zestig drugsdealers doodgeschoten. In heel 2016 vielen er voor zover bekend achttien drugsdoden. Amnesty noemt dit een „schokkende stijging van onwettige moorden” en wil dat de overheid de incidenten onderzoekt. De kans dat dat gebeurt is heel klein. De politie zegt zich „vanzelfsprekend” aan de regels te houden.

Documentaire over de drugsoorlog in Indonesië.

Populair bij de armen

Natuurlijk heeft Widodo bijzonder goed naar de Filippijnen gekeken, zegt Ricky Gunawan, mensenrechtenadvocaat en directeur van het Jakarta Legal Aid Institute. Hij ziet een paar belangrijke overeenkomsten tussen de twee presidenten: „Ze zijn allebei verkozen met een populistische boodschap: zij gingen hun land veranderen. Ze zijn allebei vooral populair onder het arme deel van hun bevolking. En voor allebei lijkt de bestrijding van drugs een persoonlijke obsessie.”

Widodo heeft een meer geraffineerde aanpak dan Duterte, legt Gunawan uit. Widodo heeft besloten de Filippijnse president te kopiëren, maar op veel kleinere schaal en met indirecter taalgebruik. Alleen bij verzet is schieten geoorloofd, zei Widodo, en de politie moet vooral op buitenlanders letten. „Typisch zijn subtiele Javaanse stijl. Hij is niet zo expliciet en wreed als Duterte. Maar hij weet heel goed dat het hem populair maakt.”

In de drie jaar dat hij nu president is, heeft Widodo drie keer een ronde executies gehouden en veroordeelde drugsdealers laten ombrengen. Bij de doden zaten zowel Indonesiërs als buitenlanders. Het leverde Widodo veel kritiek op uit de internationale gemeenschap. Al die negatieve aandacht is nu op Duterte met zijn buitengerechtelijke moorden gericht. Gunawan: „Met deze nieuwe methode heeft Widodo geen last meer van boze veroordelingen uit andere landen, maar hij laat de Indonesiërs nog steeds zien dat hij drugshandel niet tolereert.” Widodo wil in 2019 herkozen worden als president.

Hij is niet zo expliciet en wreed als Duterte. Maar hij weet heel goed dat het hem populair maakt.

Fundamenteel probleem van het Indonesische drugsbeleid is dat het niet op betrouwbare data is gebaseerd. Widodo zegt altijd dat zijn land in een noodsituatie verkeert als het om drugs gaat. Alleen cijfers die dat ondersteunen, ontbreken. „Het gebrek aan data is een belemmering hier”, zegt Collie Brown. „En alleen op basis van juiste gegevens kun je goed beleid maken.” Brown is het hoofd van drugsbureau UNODC van de Verenigde Naties in Jakarta en zegt voorzichtig dat hij het drugsprobleem in Indonesië zelf misschien geen noodsituatie zou noemen.

Tientallen doden per dag

Volgens de autoriteiten zijn er naar schatting 4,7 miljoen drugsgebruikers in Indonesië. En elke dag zouden er tientallen doden vallen door drugsgebruik of ongelukken die door drugs veroorzaakt zijn.

Het is wel zo dat de hoeveelheid in beslag genomen drugs de afgelopen jaren toeneemt. Zeker als het gaat om methamfetamine, dat op straat crystal meth of shabu heet. Afgelopen dinsdag werd een grote partij shabu en xtc, die in juli in beslag was genomen, ceremonieel vernietigd in Jakarta, in aanwezigheid van hoge functionarissen. Stapels drugs lagen uitgestald op tafel, er speelde een vrolijke band en ongeveer twintig verdachten moesten op het festijn toekijken, in oranje shirt en met tie-wraps als handboeien. Zo daadkrachtig treden wij op, was de boodschap van de autoriteiten.

Ook het aantal veroordeelden neemt toe. Hier valt uit af te leiden dat ook het aantal gebruikers zou stijgen. Maar met hoeveel precies en hoe problematisch hun gebruik dan is, dat blijft onduidelijk. En een war on drugs heeft nog nergens ter wereld het beoogde effect gehad, zegt Collie Brown van de VN. Kijk maar naar de Verenigde Staten. „Alleen handhaven en je gevangenissen vullen is niet genoeg, preventie en behandeling zijn minstens zo belangrijk.”

Vereniging van drugsgebruikers

Op straat heeft Widodo’s harde taal meer negatieve gevolgen, vertelt Edo Agustian. Hij is ex-verslaafde en coördinator van de PKNI, dat is de vereniging van drugsgebruikers in Indonesië. Zijn club biedt verslaafden hulp, ze delen bijvoorbeeld schone naalden uit en proberen drugsgebruik uit de taboesfeer te halen. Maar de verslaafden zijn bang geworden om naar hun ontmoetingsplaatsen te komen. „De politie staat ze om de hoek op te wachten. Het is voor ons nu veel moeilijker om de problematische drugsgebruikers te bereiken.”

En dat terwijl het een paar jaar geleden juist de goede kant op ging, zegt Agustian eerlijk. De vorige baas van het landelijke drugsagentschap BNN zag het belang in van een goede afkickbehandeling en meer openheid over drugsgebruik.

Maar in 2015 kreeg de BNN een nieuw hoofd, Budi Waseso, en hij is alleen gericht op afstraffen en optreden. Waseso hekelt ook de corruptie onder politie en gevangenispersoneel, die het drugsprobleem in stand houdt. In juli hebben de opsporingsdiensten 1,4 ton methamfetamine onderschept, plus ruim een miljoen xtc-pillen. „Dan is vooral de vraag hoeveel ton wél de straathandel is ingegaan. Tien? Misschien wel twintig ton”, zegt Edo Agustian. En voor verslaafde Hathan Bunawan was het in de gevangenis makkelijker om aan drugs te komen dan erbuiten, vertelt hij. De kwaliteit van de drugs was ook nog eens beter.