Opinie

10 miljard om Nederland te verbeteren

Begroting NRC vroeg aan zeven opiniemakers en columnisten: wat zou u doen met tien miljard?

Illustraties Milo Rottinghuis

De hogere economische groei die het Centraal Planbureau (CPB) dinsdag voorspelde, biedt het kabinet ruimte op de begroting. De goed draaiende economie zal bij het huidige beleid de komende jaren tot overschotten op de begroting leiden, stelt het CPB. Voor het nieuwe kabinet wordt het daarmee eenvoudiger om geld te vinden voor nieuwe uitgaven of om de lasten te verlichten. Dat hangt uiteraard af van politieke opvattingen en ideeën over verstandig begrotingsbeleid.

NRC vroeg aan zeven opiniemakers en columnisten: wat zou u doen met tien miljard?

Breng de werknemer en de zzp’er in balans

Coen Teulings is econoom en hoogleraar in Cambridge en Amsterdam en columnist van NRC.

De Nederlandse economie groeit fors harder dan eerder geraamd. In juni ging het CPB voor 2017 nog uit van een groei van 2,4 procent, nu wordt een groei van 3,3 procent verwacht. Een zeer grote bijstelling. Er valt dus meer geld te verdelen.

Het kabinet heeft 1,5 procent van het bbp aan ruimte op de begroting als het aanstuurt op een begrotingstekort van 1 procent. Dat is economisch haalbaar. Het CPB raamt namelijk voor 2017 een begrotingsóverschot van ongeveer 0,5 procent van het bbp, bij ongewijzigd beleid. Op lange termijn kunnen we echter gemiddeld een tekort van ruwweg 2,5 procent aanhouden. Dan blijft de staatsschuld stabiel rond 60 procent. In goede tijden, zoals nu, moet het tekort rond de 1 procent zijn. Vandaar de ruimte van 1,5 procent, corresponderend met tien miljard euro. Het meeste geld zou moeten gaan naar lastenverlichting voor laagbetaalde werknemers. Daarmee kan de fiscale benadeling van deze groep ten opzichte van zzp’ers worden beperkt. Die benadeling is slecht voor de stabiliteit van de economie, omdat werknemers daardoor geleidelijk worden verdrongen door zzp’ers. Ten tweede zou ik extra geld uittrekken voor wetenschappelijk onderzoek in de toegepaste richting. Dat is de kurk waar Nederland uiteindelijk op drijft.

Coen Teulings

Voor gewone, maar onbetaalbare zaken

Marjoleine de Vos is redacteur en columnist van NRC.

Ja dan weet je het wel weer: kunst natuurlijk. Maar tegelijkertijd denk je: hoezo? Moet er niet eerst aan de salarissen in de thuiszorg worden gedacht? Aan de geringe ontwikkelingshulp? Scheurende huizen in Groningen, onderbetaalde leraren, bezuinigingen op de bijstand (!), de verlelijking van het landschap, de schandalige toestanden in de bio-industrie – het leven kortom, zou dat niet voorgaan? „leven, dat er godverdomme eindelijk/ eens geen woord poëzie uitkomt” zoals Rutger Kopland schreef.

Illustratie: Milo Rottinghuis

Ja, dat is waar. Maar dan nog moet er wat gereserveerd worden voor kunst, in alle vormen. We leven en het is dus maar het beste van het leven te houden. Een patente manier om het leven te intensiveren (en wat is ergens van houden anders dan je band ermee intensiveren) is nu eenmaal via de kunst. Er komen nieuwe vragen in een mens op, en nieuwe antwoorden. Veronderstellingen die je nooit gehad hebt. Troost. Verlichting. Onbenoembare gevoelens die je duidelijk maken: hiervoor leef ik, maar je weet niet eens precies wat ‘hiervoor’ is. Onbetaalbare dingen, mogelijk gemaakt door geld uit te geven aan heel gewone dingen als muziekkorpsen, dorpsbibliotheken, kunstopleidingen, theaterwerkplaatsen.

Laat de toverfee maar komen.

Marjoleine de Vos

Maak van Nederland dé voorbeelddelta

Haroon Sheikh is politicoloog, filosoof, bestuurskundige en columnist van NRC.

De wereld verandert radicaal en Nederland kan daarbij een sleutelrol spelen. Steeds meer conflicten vinden hun bron in slechte toegang tot voedsel en water. Wij maken de wereld echt veiliger als we onze kennis op die gebieden in een integrale aanpak opnemen. Dat is onderdeel van een groter fenomeen. De wereld verstedelijkt: sinds 2007 woont voor het eerst in de geschiedenis meer dan de helft van de wereldbevolking in steden. Elke maand komen er zo’n vijf miljoen stadsbewoners bij. Nederland was de eerste moderne stedelijke samenleving: expertise op voedsel, water, logistiek en samenleven zit daarom in ons DNA. Het zijn precies de vraagstukken waar anderen nu mee worstelen. Heel Nederland zouden we zogezegd dus kunnen beschouwen als een goedwerkende variant van deltasteden als Mumbai, Lagos of Rio de Janeiro.

Wij hebben juist nu de kans om op een aantal globale ontwikkelingen een positieve bijdrage te leveren. In plaats van als belastingparadijs of als militaire bondgenoot, kunnen wij als voorbeelddelta een unieke rol in de wereld vervullen. Investeer in een dergelijke toekomstgerichte visie. Dat zal Nederlanders trotser maken dan het leren van het Wilhelmus.

Haroon Sheikh

Repareer eindelijk de krijgsmacht

Ko Colijn is verbonden aan Instituut Clingendael en publiceert over internationale veiligheid.

Met economische groei en extra begrotingsruimte is het moeilijk te ontsnappen aan de belofte om de deerniswekkende staat van de krijgsmacht te repareren. Vriend en vijand klagen erover dat daarop de afgelopen kwart eeuw frivool is bezuinigd (pakweg 60 procent), terwijl de onveiligheid in de wereld fors is toegenomen, dichterbijgekomen en ook via de transportband van migratie, terrorisme, cyber- en economische kwetsbaarheid ‘verbinnenlandiseerd’ is. Nederland kan zichzelf niet meer verdedigen, geeft ook Defensie toe, maar moet dat internationaal doen. We hebben plechtig beloofd om in 2024 twee procent van ons nationaal inkomen aan defensie uit te geven. Met de huidige bijdrage liften we kreunend mee aan de staart van het peloton. Het volgende kabinet kan zich in Brussel nog net vertonen door in 2021 op 1,5 procent te mikken, het Europese gemiddelde. Nóg belangrijker is een inclusieve benadering, die onderkent dat niet alleen militairen en marechaussee, maar ook diplomaten, ontwikkelingswerkers, trainers en ngo’s in het buitenland nodig zijn om Nederland welvarend en veilig te houden. Ik zou het voor 25 miljard doen in 2021. Daar kunnen we vier jaar over doen.

De rest mag naar onderwijs, openbaar vervoer en zorg, en een weerbaarheidspotje om ons ECB-normbestendig te houden. En die missie naar de 23ste planetoïde van Saturnus kan wel even wachten.

Ko Colijn

Stel een daad en koop Airbnb op

Menno Tamminga is economieredacteur en columnist van NRC.

Natuurlijk is 10 miljard euro een formidabel bedrag. Maar als je dat geld verdeelt over bijvoorbeeld alle Nederlanders krijgen we elk ruim 600 euro. Ik wil niks bagatelliseren, maar als het bij u zo gaat als bij mij, dan verdwijnt dat als een toevalstreffer in de huishoudpot.

Dat is genoeg om de macht te grijpen en het losbandige rolkoffertoerisme van binnenuit aan banden te leggen

Met die 10 miljard kan je ook een daad stellen. Ik stel voor dat we zoveel mogelijk aandelen van Airbnb kopen. Want welk bedrijf staat nu meer symbool voor de uitwassen van een vrije markt? Als voorbeeld van een bedrijf dat de wind in de zeilen blaast van private winsten en de publieke kosten van zijn daden liever negeert.

Dus wel profijtelijk bemiddelen tussen toeristen en huizenbezitters, maar niet opdraaien voor de kosten en de overlast die dat met zich meebrengt. Het vuilnis. De publieke ruimte die toeristen claimen. De pretparkisering. De versnelling van het einde van de planeet door eindeloos budgetvliegen. De kosten van het Airbnb-toerisme ‘mogen’ de vaste bewoners van die steden betalen. Met 10 miljard euro kunnen we eenderde van de aandelen Airbnb kopen als het bedrijf straks naar de beurs gaat. Dat is genoeg om de macht te grijpen en het losbandige rolkoffertoerisme van binnenuit aan banden te leggen.

Menno Tamminga

Tijd voor een ministerie van de Toekomst

Caesar Bast is oud-voorzitter van de Nationale Jeugdraad en publicist

Als u het mij vraagt, dan investeert het nieuwe kabinet in een Nederlands ministerie van de Toekomst.

Geen 1.000 euro voor elke werkende Nederlander, maar op termijn een krachtiger samenleving

Dat de vrijgekomen miljarden worden uitgesmeerd over tal van ministeries, die weer voor de korte termijn gaten moeten dichten op het dek, lijkt onafwendbaar. Het wordt langzaamaan een simpele invuloefening: enorm bezuinigen als het slecht gaat, lekker uitgeven als het goed gaat. Maar de afgelopen jaren bewijzen dat geleefd worden door de economie ons niets anders brengt dan geluk voor even en verdriet voor later. De hervormingen in de zorg, van ons pensioenstelsel en in het hoger onderwijs tonen de ernst van de zaak. Instituties waarvan we de financiële onhoudbaarheid al jaren zagen aankomen. We lopen te lang achter de feiten aan. Steeds wordt slechts beleid gemaakt voor het heden, terwijl de samenleving schreeuwt om oog voor de toekomst. Maar de politiek heeft het geheugen van een goudvis. Grote vraagstukken die vragen om toekomstvisie stapelen zich weer op: leven lang leren, robotisering en meer. In Zweden hebben ze al een paar jaar een ministerie van de Toekomst en met succes. Het wordt dus tijd dat Nederland dit voorbeeld volgt. Geen 1.000 euro voor elke werkende Nederlander, maar op termijn een krachtiger samenleving.

Caesar Bast

Via onderzoek naar nieuwe vergezichten

Louise O. Fresco is voorzitter van de raad van bestuur van Wageningen U&R, schrijfster en NRC-columnist.

Met een overheidsbijdrage aan Research & Development (R&D) van minder dan 0,8 procent van het bbp stagneert Nederland op de tiende plek in Europa. Groei kan alleen blijven bestaan als er geïnvesteerd wordt in R&D. Maar wel op een andere manier. Veelbelovende toepassingen laten zich niet zomaar stimuleren door een overheid. CRISPR, bijvoorbeeld, de spectaculaire genetische technologie met enorm potentieel, werd bij toeval ontdekt bij fundamenteel onderzoek naar hoe bacteriën zich verdedigen tegen virussen, niet door een overheid die vroeg om genetisch knip-en-plakwerk. Laat het kabinet geld toekennen voor volledig vrij onderzoek, juist niet thematisch of probleemoplossend. Met maar één eis. Het onderzoek moet quantum jump-potentieel hebben: volledig nieuwe vergezichten kunnen openen. Geef 50 à 100 miljoen voor vier jaar aan de top-150 onderzoeksgroepen in Nederland, gekozen door alle Nederlandse onderzoekers in een anonieme ranking. Laat ze achteraf vertellen hoe wat ze bereikt hebben zich vertaalt in innovatie. Niet alleen aan medici, bèta’s en ingenieurs, ook aan sociale en geesteswetenschappen. Voor een habbekrats zit Nederland weer aan de Europese top.

Louise O. Fresco