Zonder migranten zou in Zuid-Afrika alles stilstaan

Vierluik Arbeidsmigratie

Arbeidsmigranten uit andere Afrikaanse landen zijn de smeerolie van de economie. En toch is er buitenlanderhaat in Zuid-Afrika.

Een barbier trimt een klant in zijn zaak in Hillbrow, wat wordt beschouwd als een van de meest gevaarlijke wijken in Zuid-Afrika. Hier wonen veel arbeidsmigranten uit andere Afrikaanse landen. Foto Hollands Hoogte

Langs de heggen van deze stad klinkt vaak Chichewa. Tuinmannen uit Malawi zijn de beste, zo gaat het verhaal: weinig praatjes, hard werken. Parkeerplaatsen worden gerund door Congolezen, nooit te beroerd om een analyse te geven over de toekomst van hun president, Joseph Kabila, die de belangrijkste reden vormt van hun vlucht naar Zuid-Afrika.

Mozambikanen, Swazi en Basotho: harde mijnwerkers. Zimbabweanen: door hun goede opleiding gewild in alle sectoren van de economie, van administrator tot krantenuitgever maar vooral aanwezig als obers en serveersters in hotels en restaurants. Senegalezen, Togolezen en Beniners smeden goud en zilver. Somaliërs, Ethiopiërs en Bangladeshi runnen de ‘spaza-shops’. Spaza is Zulu voor verborgen. Spaza-shops zijn de kleine winkels in de townships, die van zeven uur ’s ochtends tot elf uur ’s avonds open zijn en goederen vooral in kleine en goedkope kwantiteiten verkopen, zoals zakjes in plaats van flessen shampoo. Volgens het Institute of Race Relations zijn er naar schatting 50.000 ‘spaza-shops’ in handen van buitenlanders in dit land. Dat is de helft van alle winkeltjes. De Afrikanen uit andere delen van het continent zijn de smeerolie van Kaapstad, en van Zuid-Afrika. Zonder hen zou alles stilstaan.

Dit betekent niet dat ze hier meer geliefd zijn dan in Europa. Er worden in dit land zo vaak buitenlanders verjaagd of vermoord, dat er een woord voor is: Afrofobia. ‘Makwerekwere’ worden die andere Afrikanen hier genoemd: zo klinken de klanken van hun onbekende talen de Zuid-Afrikanen in de oren. Zoals de Hollanders na aankomst in de Kaap de bewoners van dit land Hottentotten noemden.

Die buitenlanderhaat werd wereldnieuws in 2008, toen knokploegen van huis naar huis gingen in de townships om de Marakwerekwere te verjagen en hun huizen in brand te zetten: 69 doden. Maar de meeste slachtoffers vallen zonder die media-aandacht.

Over de precieze aantallen buitenlanders, lees Afrikaanse, wordt al tijden ruzie gemaakt onder statistici in Zuid-Afrika. Jarenlang gebruikten media en politie de aanname dat in Zuid-Afrika vijf miljoen migranten wonen, tien procent van de totale bevolking. Maar bij de laatste volkstelling van Statistics South Africa gaven 1,6 miljoen inwoners aan niet in Zuid-Afrika te zijn geboren, ofwel 2,8 procent van de bevolking. Dat is een afname ten opzichte van 2011 (2,2 miljoen: 4,2 procent). Daarmee zijn de migranten die jaarlijks onder de hekken doorkruipen aan de grens met Zimbabwe en Mozambique niet geteld. Een Zimbabweaan vertelde eens wat het hem kost om een Zuid-Afrikaanse douanier om te kopen zodat hij zonder paspoort de grens kan passeren: 200 rand, oftewel 13 euro.

Maar volgens het hoofd van Statistics South Afrika is „het hoogst onaannemelijk’’ dat het aantal illegalen twee keer zo groot is als het aantal geregistreerde migranten.

„De buitenlanders stelen onze banen”, was een veelgehoorde rechtvaardiging onder Zuid-Afrikanen voor het geweld tegen buitenlanders in 2008 en meer recentelijk in 2015. De statistieken bevestigen dat in koude cijfers. Migranten doen het beter op de arbeidsmarkt dan Zuid-Afrikanen. Volgens een rapport van het Institute of Race Relations, gepubliceerd in maart 2017, is het werkloosheidspercentage onder buitenlanders 14,6 procent. Werkloosheid onder Zuid-Afrikanen is twee tot drie keer zo hoog, afhankelijk van welke definities worden gehanteerd. Een derde van de banen voor migranten zijn echter informeel: zonder contract of garanties.

A taxi terminal with a giant poster with a picture of Nelson Mandela in the background. Hillbrow, is considered to be one of the most dangerous neighborhoods in South Africa’s but many people still are trying to live there with some dignity. Many of the residents are migrant workers who travel from rural townships and live in poverty to Hillbrow.

Hillbrow, South Africa - deel van serie.

Pedestrians walk through a market and bazaar. Hillbrow, is considered to be one of the most dangerous neighborhoods in South Africa’s but many people still are trying to live there with some dignity. Many of the residents are migrant workers who travel from rural townships and live in poverty to Hillbrow.

Hillbrow, South Africa - deel van serie.

Hillbrow district, Johannesburg, South Africa.
De wijk Hillbrow in Johannesburg wordt beschouwd als een van de gevaarlijkst wijken in Zuid-Afrika. Veel arbeidsmigranten uit andere Afrikaanse landen wonen en werken hier.
Foto’s Hollands Hoogte

Migrantenparadox

Dit is de migrantenparadox van Zuid-Afrika: hoewel frustraties over de successen van migranten geregeld tot gewelddadigheden in de townships leiden, worden die zorgen van de burger goeddeels genegeerd in politieke toespraken. Migratie is nauwelijks een thema bij verkiezingen.

Het handelen van zowel regeringspartij ANC als oppositiepartij DA verraadt wel een anti-immigranten-sentiment. Toen in 2015 duizenden migranten op de vlucht moesten voor oplaaiend Afrofobia, stuurde president Zuma politie en zelfs het leger de buitenwijken in. Officieel om de migranten te beschermen, maar in de politie-operaties werden vooral illegalen gearresteerd en gedeporteerd.

Toen begin dit jaar Zuid-Afrikanen de straat opgingen om te protesteren tegen immigranten steunde president Zuma de demonstranten: „dit is geen mars tegen buitenlanders maar tegen criminaliteit.”

Het aantal arbeidsmigranten stijgt wereldwijd. Ondanks hun bijdrage aan groei, komen er steeds meer regels, schrijft Marc Leijendekker.

Ook oppositiepartij DA laat zich voorstaan op zijn strijd tegen migranten als een strijd tegen misdaad. De DA veroverde bij de gemeenteraadsverkiezingen vorig jaar de macht in de metropolen Johannesburg, Pretoria en Port Elizabeth. „Wij verschaffen alleen onderdak aan Zuid-Afrikanen”, zei zakenman-burgemeester Herman Mashaba deze week, nadat hij een aantal gebouwen in Johannesburg had ontruimd waar 80 procent van de bewoners niet Zuid-Afrikaan was.

Er zijn Zuid-Afrikanen die beseffen dat die politiek henzelf zal schaden. In 2015 vluchtten duizenden migranten uit Zimbabwe, Malawi en Mozambique naar een kamp in Primrose, aan de rand van Johannesburg. Uit angst voor geweld gaven de meeste migranten aan naar hun thuisland te willen terugkeren. Voor de poort van het kamp meldden zich twee Zuid-Afrikanen, die door het kippengaas de migranten smeekten: „kom alsjeblieft terug, er is niemand meer om mijn haar te knippen”.