Interview

‘Extase is nodig om betekenis te geven aan het leven’

Interview Jules Evans (39) had een spirituele belevenis tijdens een bijna-doodervaring. Voor zijn boek ging de Britse filosoof op zoek naar hoe we in het westen nog in extase kunnen raken.

Foto Manuel Vazquez

Voor iemand die een boek schreef over tantraseks, psychedelische drugs en rock-’n-roll komt Jules Evans opvallend normaal over. Hij arriveert stipt op tijd. Zijn rossige haar zit in een zijscheiding, zijn lichtblauwe overhemd keurig in de plooi. Zelfs de plek van het interview kan niet veel degelijker: een filiaal van bakkersketen Le Pain Quotidien in de Londense wijk Notting Hill. Hij heeft een uur de tijd, zegt hij verontschuldigend nadat hij zichzelf een kop english breakfast tea heeft ingeschonken.

De Britse Jules Evans was ooit financieel journalist, maar nu schrijft hij filosofieboeken en wordt hij vergeleken met zijn succesvolle landgenoot Alain de Botton. Vorige week verscheen zijn nieuwste boek in het Nederlands: De kunst van het controleverlies. Het is eigenlijk een vervolg op Filosofie voor het leven en andere gevaarlijke situaties uit 2012, legt Evans uit. Dat eerste boek gaat over hoe filosofie zijn leven redde: tussen zijn 18de en 24ste geloofde Evans (nu 39) namelijk dat hij gebroken was en dat hij altijd ongelukkig zou blijven. Hij leed aan depressie en angstaanvallen, overgehouden aan een slechte lsd-trip tijdens zijn kostschooljaren – waarover later meer.

Hij onderging cognitieve gedragstherapie: een vorm van psychotherapie die je anders leert kijken naar problemen. Evans ontdekte dat de methode geïnspireerd is op oude Griekse filosofen, de Stoïcijnen in het bijzonder. Hij raakte gefascineerd door het stoïcisme, jarenlang vertelde hij erover op scholen, sportclubs en gevangenissen. Over hoe we onszelf opsluiten in een gevangenis van rigide overtuigingen en hoe die ideeën ons lijden vergroten. Hij sprak met militairen, psychologen, gangsters, astronauten en anarchisten en schreef op hoe deze mensen filosofische ideeën gebruiken om hun leven te verbeteren. Het hielp hem zijn eigen boze geesten te verslaan.

Lees ook dit achtergrondstuk over zelfhulpboeken, waarin Evans’ nieuwe werk besproken wordt: Het advies van zelfhulpboeken: laat de controle los

Maar – jammer van die stoïcijnse tattoo op zijn linkerschouder – inmiddels heeft hij moeten inzien dat hij zichzelf niet langer stoïcijn kan noemen. De reden, vertelt hij, is dat er veel aan deze filosofie mist. Het nut van kunst, bijvoorbeeld. Of van liefde, seksualiteit, dans en rituelen. De nadruk ligt op rationaliteit en zelfcontrole, terwijl er ook veel te zeggen valt voor het loslaten daarvan. Evans: „In een cultuur die zulke hoge eisen stelt als de onze, moeten we juist manieren vinden om te ontzelven.” Spirituele ervaringen worden vaak afgedaan als waanzin, merkt hij. „Maar ze zijn juist nodig om betekenis te geven aan het leven en ons verbonden te voelen met anderen.”

Ik denk dat we bij onze dood een bewustzijn zullen tegenkomen dat veel en veel groter is dan het onze

Vandaar dat hij De kunst van het controleverlies schreef, een boek over de andere kant van het verhaal. Het is een lange, vreemde reis geworden, constateert Evans. Om te onderzoeken hoe mensen in de moderne westerse wereld extase vinden, dompelde hij zich onder in allerlei subculturen. Hij nam deel aan een tantrafestival, volgde een workshop lucide dromen, ging tien dagen lang in retraite en sloot zich een jaar lang aan bij een christelijke kerk. Komende zaterdag vertelt hij op Lowlands wat het hem heeft opgeleverd.

Is het wel mogelijk om al die vormen van extase te vergelijken? Is trippen op lsd niet heel wat anders dan eindeloos mediteren of jezelf verliezen in een mooie film of een extreme sport?

„Ik definieer een extatische ervaring als een veranderde staat van bewustzijn. Een moment waarop we buiten ons gewone zelf treden en een diepe connectie voelen met iets groters. Een moment waarop we stoppen met het herkauwen van gedachtes als ‘wat moet ik allemaal nog doen vandaag?’ en in plaats daarvan worden opgenomen in het moment. Het klinkt misschien vreemd, maar mensen ervaren dit zowel in het aanbidden van God als wanneer ze zich verliezen in een potje tennis. Voor mij is dat laatste de beste manier om mezelf even te vergeten. Een vakantie voor mijn hoofd.”

Maar toch: wanneer ik aan extase denk, denk ik aan verrukking, een uitzonderlijke staat van zijn. Niet aan tennis.

„Er is een heel spectrum van extatische ervaringen. Aan de ene kant vind je de lichtste vorm: je vergeet jezelf even, maar verliest niet de controle over je lichaam. Dat wordt ook wel flow genoemd. Dan zijn er diepere ervaringen: een prachtige wandeling, geweldige seks, een mooi toneelstuk waar je jaren later nog over praat. Tot slot zijn er spontane spirituele belevenissen die je maar één keer in je leven meemaakt. Al die vormen van extase zijn kwantificeerbaar anders, maar ik geloof wel dat er een relatie tussen is.”

Een voorbeeld van zo’n spirituele belevenis is de bijna-doodervaring die Jules Evans had toen hij 24 was. Het gebeurde tijdens een skivakantie in Noorwegen. Op het steilste gedeelte van een zwarte piste schoot hij door het hek en viel tien meter naar beneden. Hij brak zijn dijbeen en rug, raakte buiten bewustzijn. In zijn boek beschrijft hij hoe hij zich bij het ontwaken omringd voelde door een warm, wit licht. „Ik voelde me als herboren, opnieuw in contact met mijn diepste zelf. Ik was weer in staat om andere mensen open tegemoet te treden en te vertrouwen. Ik weet dat het een minderheidsstandpunt is onder academici, maar zelf denk ik dat we bij onze dood een bewustzijn zullen tegenkomen dat veel en veel groter is dan het onze.”

Uw zoektocht had ook een persoonlijke reden. U schrijft dat u als introverte academicus wat losser wilde worden. U was op zoek naar ‘een diepere band met andere mensen en misschien ook wel met God’. Heeft u die gevonden?

„Tot op zekere hoogte. Ik geef mezelf een zeven op een schaal van tien wat betreft deze missie, haha. Ik was op zoek naar een diepere vorm van gemeenschap. Ik dacht dat ik dat zou vinden in de kerk, maar dat was niet zo. Ik sta wel meer open voor andere mensen, en voor mezelf. Ik ben aardiger geworden. Deels door het christendom heb ik geleerd de rommeligheid, de imperfectie van het leven te accepteren. Het is onderdeel van ons mens-zijn.”

Foto Manuel Vazquez

We moeten het nog even over drugs hebben. Hij was 15 toen hij voor het eerst lsd gebruikte, vertelt Evans. Jong, ja, maar onder zijn jaargenoten op de elitaire jongensschool Eton was het de normaalste zaak van de wereld – „Ik denk dat we zo wilden bewijzen dat we volwassen waren.” Op zijn 18de, tijdens een housefeest, gaat het mis. Evans raakt in een bad trip en houdt daar een posttraumatische stressstoornis aan over. In de jaren erna verandert hij van een vrolijk mens in iemand die introvert en onzeker is en geen contact meer met anderen kan maken. „Ik was doodsbang dat ik mezelf onherstelbaar had beschadigd met die drugs. Ik dacht dat ik mijn brein kapot had gemaakt.”

Psychedelische drugs heeft hij al twintig jaar niet gebruikt. Toch schreef hij een uitgebreid hoofdstuk over middelen met een hallucinogene werking. Door alle research voor zijn boek is hij er anders naar gaan kijken. „Ik stond perplex: ik kwam zoveel nieuw wetenschappelijk onderzoek tegen over de therapeutische werking van psychedelica. In oktober, wanneer alle promotie van het boek erop zit, ga ik ayahuasca [hallucinogene thee, red.] proberen.”

Wat hoopt u te vinden?

„Ik denk dat het helend kan zijn. Ik geloof echt dat het, mits zorgvuldig gebruikt, een nuttig instrument kan zijn voor spirituele groei, net als vriendschappen en liefdesrelaties, meditatie en contemplatie. Ik ben altijd geïnteresseerd geweest in transcendentie: het vertelt ons iets over wie wij zijn. Ik denk dat mensen voortdurend richting die vraag worden getrokken: waarom zijn we hier, wat is onze relatie tot het universum?”

Is het mogelijk om op een veilige manier de controle te verliezen? Of is in extase raken altijd gevaarlijk?

„Ik denk dat we de risico’s nooit volledig kunnen uitbannen. Iedere keer dat je voorbij je normale zelf gaat, brengt dat gevaren met zich mee. Veel mensen zoeken iets of iemand aan wie ze zich kunnen overgeven. Dat kan leiden tot de gevaarlijke aanbidding van spirituele leraren of tot blijvende psychische schade. Daarom is het belangrijk je af te vragen waarom je extase zoekt: uit escapisme, voor de kick, of om een persoonlijke ontwikkeling door te maken? Mijn grote fout was dat ik lsd ging gebruiken toen ik te jong was en dat deed op een houseparty waar ik niemand kende. Maar los daarvan: bekijk het ook eens van de andere kant. Als je dag in dag uit je gewone zelf blijft, liggen verveling, stagnatie, depressie, en gebrek aan betekenis en inspiratie op de loer. Dat is misschien nog wel een veel groter gevaar.”

Jules Evans staat komende zaterdag om 15.30 uur bij The School of Life in de Echo op Lowlands.