IS-erfenis in Mosul: lekkende mortiergranaten met mosterdgas

Interview Tineke Ceelen, Stichting Vluchteling

De Noord-Iraakse stad gold als het belangrijkste centrum voor de fabricage van chemische wapens, zeggen deskundigen.

Families in de Iraakse stad Mosul vluchten in maart, tijdens gevechten tussen Iraakse veiligheidsdiensten en IS, uit hun huizen. Foto Felipe Dana/AP

Islamitische Staat mag zijn verdreven uit de Iraakse stad Mosul en omgeving, de terreurbeweging heeft er diepe sporen nagelaten, tot en met chemische wapens toe. Sommige daarvan liggen gewoon tussen de puinhopen of opgeslagen in een school.

Bij een veldbezoek aan een dorp buiten Mosul trof Tineke Ceelen, directeur van de Stichting Vluchteling, ruim een week geleden op een muurtje tussen wat ruïnes drie geoxideerde en enigszins lekkende mortiergranaten aan, die gevuld waren met mosterdgas.

„Ruik maar eens”, stelde de ontmijningsexpert die haar begeleidde voor. Dat deed Ceelen en ze snoof een geur op die het midden hield tussen mosterd en uien. „Niet lang erna begon ik me misselijk te voelen, het duurde enige uren voor ik fit was”, vertelt Ceelen in een telefonisch interview. Vlakbij de bewuste plek speelden volgens haar ook kinderen.

Tineke Ceelen krijgt hier uitleg over vaten met chemicaliën die zijn aangetroffen vlakbij Mosul. Aangenomen wordt dat IS die wilde gebruiken voor chemische wapens (credit Stichting Vluchteling):

Eerder hadden haar begeleiders van Mines Advisory Group (MAG), al jaren financieel gesteund door de Stichting Vluchteling, Ceelen in het vrije veld al meegenomen naar vaten met zo’n 300 liter chemische stoffen, die toegedekt waren met een deken. Het ging volgens deskundigen om ingrediënten voor chloorgas of mosterdgas. De bedoeling was om die op den duur te laten verdampen door blootstelling aan de buitenlucht.

Hoewel IS voor zover bekend niet op grote schaal chemische wapens heeft ingezet tijdens de maandenlange gevechten om Mosul, zijn er wel incidentele meldingen van het gebruik ervan geweest. Zo werd in oktober vorig jaar een luchtmachtbasis van de internationale coalitie aangevallen. Negen mensen kwamen daarbij om het leven na het inademen van mosterdgas. De militairen redden zich door hun gasmaskers op te doen.

Volgens deskundigen gold Mosul als het belangrijkste centrum voor de fabricage van chemische wapens. De meeste experts van IS, nog afkomstig uit het leger van de vroegere leider Saddam Hussein, zouden echter naar Syrië zijn gevlucht bij het naderen van de Iraakse troepen, met medeneming van hun apparatuur.

De verwoeste al-Nuri moskee in de oude stad van Mosul. Suhaib Salem/Reuters

Het is de taak van gespecialiseerde eenheden van het Iraakse leger restanten van de chemische wapens op te ruimen. Maar veel haast lijken die er nog niet mee te maken. De lekkende gifgasgranaten die Ceelen zag, lagen daar al dagen. MAG, dat niet is belast met het opruimen van chemische wapens, had zelf wel een aantal lekkende gifgasgranaten verwijderd die in een school waren opgeslagen. Met enige regelmaat stuiten medewerkers van MAG op zulke rondslingerende chemicaliën en wapens.

MAG heeft op zichzelf de handen meer dan vol aan het opruimen van de duizenden landmijnen die IS her en der heeft gelegd. Sommigen zelfs onder de drempel van gewone woonhuizen. Ceelen: „Dan keren vluchtelingen terug, dolgelukkig dat ze eindelijk weer thuis zijn. Ze doen de deur open, één stap en: béng!”

Ook bij hoogspanningsmasten, onmisbaar voor de elektriciteitsvoorziening, had IS mijnenvelden aangelegd. Langs wegen wemelt het er ook van. „Ik sprak ook een familie die net naar hun dorp was teruggekeerd. Ze hadden onlangs twee van hun drie kinderen verloren die bij het spelen door exploderende landmijnen om het leven waren gekomen.”

Dan keren vluchtelingen terug, dolgelukkig dat ze eindelijk weer thuis zijn. Ze doen de deur open, één stap en: béng!

Het kost nog jaren al die landmijnen en andere explosieven onschadelijk te maken, ook omdat er veel te weinig capaciteit is om dat werk te doen. Ceelen vindt het schandelijk dat het buitenland daarbij niet meer helpt. „We hebben hier de mond vol van opvang in de eigen regio, maar hoe kan je van vluchtelingen verwachten dat ze naar huis terugkeren als hun omgeving nog zo vol ligt met gevaarlijke explosieven? Waar heb je het dan over? Het Westen moet veel meer steun bieden.”

Vanaf minuut 04:00 de lekkende mortiergranaten die worden aangetroffen:

Ceelen, die op haar reis werd vergezeld door voormalig CDA-minister Ab Klink, voorzitter van de Stichting Vluchteling, stuitte ook nog op een ander opmerkelijk IS-overblijfsel: een eindeloos ondergronds gangenstelsel dat IS liet aanleggen. „We waren in een geheel verlaten dorp. Onze begeleiders wezen ons toen op een huis, waar vroeger het lokale hoofdkwartier van IS zat. Aan de buitenkant zag je niks, maar binnenin lag het barstensvol met aarde van een gang die ze van daaruit hadden gegraven. Je wist niet wat je zag.”

Ceelen en Klink daalden ook af in de gangen, waar het aardedonker was. Je kon er rechtop in lopen. Er bevonden zich zelfs slaapvertrekken. IS had naar wordt aangenomen dorpelingen gedwongen zulke gangen te graven. Vele reikten zelfs tot in belendende dorpen en hadden alles bijeen een lengte van kilometers. Je kon er makkelijk in verdwalen. Ceelen: „Er stond nog een bord uien en er lagen ook allerlei papieren. Alles wees erop dat de IS’ers halsoverkop waren vertrokken.”