De dreun in Groningen waarvan het land wakker werd

Reconstructie Gasbeving

Pas na de beving onder Huizinge, vijf jaar terug, werd de Groninger gaswinning een nationaal probleem. Nu is er een aanpak, en overleg. Maar nog geen oplossing.

De boerderij van Jan en Liefke Munneke in het Groningse Krewerd heeft veel te lijden van de aardbevingen. Rondom het pand staan talrijke stutten om de muren overeind te houden. (2015) Foto’s Kees van de Veen

Niet iedereen had in de avond van 16 augustus 2012 meteen door dat dit een hele grote klap was. Petra Blink, gemeenteraadslid van het Groningse Loppersum, bijvoorbeeld voelde de grond trillen toen ze rond half elf haar hond uitliet. Ze zullen de ophaalbrug over het kanaal wel wat hard dicht hebben laten vallen, dacht ze. Maar toen ze thuiskwam, bleek haar dochter uit bed gekomen: „Mam, dit was echt een zware.”

De dochter van Blink voelde het die avond goed aan. De trilling die het noorden van Groningen vijf jaar geleden trof, is nog altijd de zwaarste beving veroorzaakt door gaswinning ooit. In het epicentrum bij de buurtschap Huizinge – de historische kerk raakte er zwaar beschadigd – mat het KNMI 3,6 op de schaal van Richter. De dagen hierop kwamen duizenden schademeldingen binnen bij de exploitant van het gasveld, de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM); meer dan bij alle eerdere gasbevingen.

De plotselinge dreun, in de provincie bekend als ‘Huizinge’, markeerde een nieuwe periode in de Groningse geschiedenis. Toezichthouder Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) concludeerde al snel dat mogelijk meer en mogelijk ook sterkere klappen zouden kunnen volgen. Er volgden jaren gekenmerkt door strijd met Den Haag, bezoeken van ministers, gesteggel over scheuren en een eindeloze stroom rechtszaken tegen de NAM. NRC sprak met dorpsbewoners, lokale politici en activisten in het bevingsgebied over hoe de gasdiscussie na Huizinge escaleerde.

Nederland, Lageland, 02-02-’16; Een huis in het Groningse Lageland is ernistig beschadigd door de aardbevingen en wordt binnenkort gesloopt.

Foto: Kees van de Veen

EIGEN

Nederland, Kantens, 06-05-’15; Een huis in het Groningse dorp Kantens is zo zwaar beschadigd door de aardbevingen dat het wordt gesloopt.

Foto: Kees van de Veen

Nederland, Opwierde, 13-02-’14; Schade aan huizen na de aardbevingen in Noord-Groningen. Afgelopen nacht was er een beving met de kracht van 3.0 op de schaal van Richter.A

Foto: Kees van de Veen

‘Fascinerend, niet bedreigend’

Allen benadrukken graag: bevingen hadden ze ook voor Huizinge al vaak gevoeld. In 2003 was er een zware, 3,0 op de schaal van Richter. „Maar je beleefde dat niet als dreigend”, vertelt Lambert de Bont, later bestuurslid van de Groninger Bodembeweging. „Eerder als fascinerend.”

Een harde klap van 3,5 in 2006 was voor veel mensen verontrustender. Maar de schades vielen die jaren nog mee en de NAM, een joint venture van Shell en ExxonMobil, had nog de status van een gerespecteerd bedrijf dat bijdroeg aan de Nederlandse welvaart. Geert Jan Reinders, fractievoorzitter van de lokale politieke partij Loppersum Vooruit: „Ik heb in die jaren een aantal keren meegedaan aan de NAM-tot-NAM-hardloopwedstrijd.”

‘Huizinge’ werd ook niet overal in de regio even goed gevoeld. Veel mensen op grotere afstand merkten niet hoe zwaar de beving was, vertelt Jan Boer, die zo’n tien kilometer verderop in Leermens woont. Hij zat die avond op het tijdstip van de beving, gewoon thuis, maar merkte niks. „Dat spijt me nu bijna.”

Je probeert nog een tijd te relativeren, zegt Boer, toenmalig vicevoorzitter van de vereniging Groninger Dorpen. „Je denkt: dit was eenmalig.” Petra Blink: „Je denkt: er zal wel iets gaan veranderen.” Bij Boers vereniging stroomden de vragen „als een soort veenbrand” van bezorgde dorpsverenigingen binnen, maar antwoorden had de vereniging niet. „Dingen als: hoe gevaarlijk is dit?”

Bij de toezichthouder, het SodM, leefden dezelfde vragen. Het KNMI merkte al snel op dat de beving ook vrij lang had geduurd – nog iets wat, naast de sterkte, afweek van eerdere bevingen.

Inspecteur-generaal Jan de Jong van het SodM besloot onderzoek in te stellen. Januari 2013 lagen de conclusies er, gericht aan de net aangetreden minister van Economische Zaken Henk Kamp (VVD). In de provincie begon toen pas door te dringen wat er aan de hand was. De bevingen konden oplopen tot liefst 5 op de schaal van Richter, stelde het onderzoeksrapport. Ook zouden ze waarschijnlijk vaker voorkomen. Het probleem was niet meer alleen schade, maar voor het eerst ook veiligheid.

Reinders, van Loppersum Vooruit, vreesde het al. Op een voorlichtingsbijeenkomst op het provinciehuis met inspecteur-generaal De Jong zag hij een vermoeden waarheid worden. „We dachten: dit is echt niet best, wat nu op ons afkomt.”

Een paar dagen na Huizinge bracht minister Kamp voor het eerst een bezoek aan Groningen. Hij ging in Loppersum langs bij gedupeerde Ger Warink. De gitaarleraar en muziekwinkeleigenaar: „Ik heb gezegd: u pakt het onderwerp nu op, u weet ook niet hoe het allemaal zit. Zelf zei hij: het gaat kosten wat het moet kosten.” Maar het aanvankelijke vertrouwen in Kamp begon af te brokkelen. De minister schroefde de gaswinning niet terug, zoals het SodM had geadviseerd. Verder waren er dat jaar veel bevingen te voelen en de schadeafhandeling kwam buitengewoon traag op gang.

Duizenden schademeldingen

De Groningers kregen het idee dat er met hen gesold werd. „Je begint het langzaam door te krijgen”, vertelt Lambert de Bont. „Je motivatie om iets te doen neemt toe.”

De Bont, emeritus hoogleraar mondziekten en kaakchirurgie, werd in de consternatie na Huizinge bestuurslid van de Groninger Bodembeweging. De organisatie, toen nog klein, zocht een nieuw bestuur om de grote ontwikkelingen bij te benen. „Ze waren er in die maanden niet opgewassen tegen de plotselinge interviews, de duizenden schademeldingen.

Als bestuurder van de vereniging nam De Bont voorjaar 2014 ook plaats aan de Dialoogtafel Groningen. Dit overlegorgaan – de eerste institutionalisering van een bevingsaanpak – kwam tot stand na onderhandelingen tussen gemeenten en provincie enerzijds en Economische Zaken anderzijds. „Daar moest de NAM voor het eerst praten met maatschappelijke organisaties”, vertelt De Bont. Zaten die opeens tegenover de directeur van het bedrijf. Dat was niet makkelijk voor iedereen. „Je moest daar wel een beetje getraind zijn in debat voeren om tegenwicht te bieden aan de gehaaidheid van sommige spelers aan tafel. Echt kennis van zaken hebben.”

Mede daardoor – er was ook geen mandaat voor grote besluiten – kon de tafel weinig zichtbaar succes boeken, aldus De Bont. Een jaar na oprichting zou ze opgeheven worden.

De ontwikkelingen in Groningen waren in de twee jaar na 2012 voor de rest van het land grotendeels onzichtbaar. Sterker: de Groningers waren regelmatig mikpunt van spot. Daags na ‘Huizinge’ stond internet bol van grappen over omvallende Martinitorens.

Nederland, Groningen, 27-01-’14; Kamerleden van de commissie Economische Zaken bezoekt het provinciehuis van Groningen voor een hoorzitting voor vijftien inwoners, bedrijven en bestuurders over de gaswinning en de aardbevingen in Noord-Groningen.Zij doen dit ter voorbereiding op het debat met het kabinet over de gaswinning uit het Groningenveld.

Foto: Kees van de Veen

Nederland, Doodstil, 15-01-’14; Demonstratie georganiseert door de Groninger Bodem Beweging tegen de gaswinning van de NAM en voor ruime schadevergoeding.

Foto: Kees van de Veen

Nederland, Groningen, 15-01-’16; Honderden mensen lopen mee met een fakkeltocht door het centrum van Groningen. Ze protesteren tegen de gaswinning is de provincie.
Foto: Kees van de Veen

Humberto Tan

Die houding veranderde vanaf 2015. „Het land begon te merken dat er iets aan de hand was”, vertelt De Bont, die steeds vaker werd gebeld. Hij schoof in maart 2015 aan bij Pauw. In Loppersum stond de hoofdstraat een keer zo vol met tv-ploegen „dat we er niet meer door konden”, zegt Geert Jan Reinders. De Bont: „Ze wilden allemaal vooral scheuren zien.” Reinders merkte, wanneer hij voor zijn relatiegeschenkenbedrijf in het land op pad was, dat Loppersum opeens een belletje deed rinkelen bij mensen. „In Brabant bijvoorbeeld kregen we dan allemaal sympathieke reacties van mensen.”

Hoogtepunt waren de optredens van Annemarie Heite bij Humberto Tan. De welbespraakte Bedumse communicatiedocent zat er twee dagen op rij. Helder bracht ze naar voren wat in de provincie gebeurde. Tan bombardeerde haar prompt tot woordvoerder van de Groningers.

Voor Heite, wier boerderij bij ‘Huizinge’ zware schade opliep en nu herbouwd wordt, was dat nogal een ontwikkeling. „Ik weet nog dat ik die tweede keer terugreed naar de studio en dat mijn man belde. Ik zei: dit gaat allang niet meer over ons, maar over heel Groningen.”

Nog altijd houdt Heite zich intensief bezig met de bevingen, naast haar baan. Vorige week maakte ze bekend samen met Marjan Minnesma, van stichting Urgenda, de stichting Recht & Herstel Mijnbouwschade op te richten.

De officiële aanpak van de problemen kreeg in juni 2015 een impuls toen Nationaal Coördinator Groningen Hans Alders aan de slag ging. Drie maanden voor zijn aanstelling had de Onderzoeksraad voor Veiligheid een vernietigend oordeel gegeven over de gang van zaken rond de bevingen: jarenlang heeft winst maken geprevaleerd boven de veiligheid van de Groningers. Het was nu aan PvdA’er Alders, oud-commissaris van de koningin in hun provincie, zich te ontfermen over het gebied, met name over de versterking van de huizen. Met diverse maatschappelijke organisaties begon hij een ‘stuurgroep’, waarmee ze opnieuw zijn ingebed in een overlegstructuur.

Keihard onderhandelen

Deze aanpak bestaat in grote lijnen tot op de dag van vandaag. „Er is nu een hele infrastructuur van vier-, vijfhonderd man die kijken: hoe moet ’t verder?”, vertelt Jan Wigboldus, voorzitter van het Groninger Gasberaad, een belangenorganisatie die voortkwam uit de Dialoogtafel. Op tafel in zijn schots en scheve boerderij in Garmerwolde liggen stapels papieren. „D’r moet gewerkt worden. Herbouw, versterking – da’s niet niks.”

Aan de deur bij Wigboldus kwamen in eerdere jaren regelmatig mensen advies vragen. Nu gebeurt dat minder en minder. „Dan zei zo’n boer: ik heb last van onregelmatige maaivelddaling, wat moet ik doen? Nu zijn daar aanspreekpunten voor.” Geert Jan Reinders: „Als Alders door Loppersum loopt, loopt iedereen hem zo voorbij. Het wordt gewoon.”

Maar, waarschuwen betrokkenen: dat betekent volstrekt niet dat ‘Groningen’ opgelost is. Het aangezicht van de provincie verandert nog altijd drastisch door sloop en herbouw. Over een nieuw protocol voor de afwikkeling van schade wordt nog keihard onderhandeld. Sommige schades van ‘Huizinge’ zijn nog altijd niet afgehandeld. En er is nog maar weinig bekend over wat er gebeuren moet met beschadigde monumenten in de provincie.

Lees ook deze reportage over de versterkingsoperatie: In Appingedam worden de huizen nu versterkt of herbouwd

Lambert de Bont trok zich terug als bestuurslid van de Bodembeweging. Hij raakte steeds verder gedesillusioneerd door de overheid, die volgens hem het gebied minacht, en dreigde te bezwijken onder de werkdruk. De mails, de interviews, de discussies – het hield nooit op. Hij kreeg een longontsteking en verhuisde vorig jaar naar Drenthe. Wel in het noorden, niet meer in Groningen.

In zijn nieuwe werkkamer, omringd door boeken over kaakchirurgie, kan hij nog altijd laaiend worden over wat zich afspeelt in de provincie. Met stemverheffing: „Vijf jaar geleden had ik veel meer vertrouwen in de overheid. Van politici had ik een hoge pet op. Maar het vernietigen van gebouwen en cultureel erfgoed in de provincie Groningen bleek gewoon geaccepteerd te worden.”