Van wie is het water van de Nijl?

Hoorn van Afrika

Ethiopië gaat de komende tien jaar een gigantisch stuwmeer vullen met water uit de Nijl. Dat gaat ten koste van Egypte, dat toch al te weinig water heeft.

Bouw van de Wedergeboortedam in Ethiopië, 20 kilometer van de grens met Soedan, in 2015. Dit jaar wordt de bouw voltooid en begint het vullen van het stuwmeer. Foto ZACHARIAS ABUBEKER/AFP

Van wie is het water van de Nijl? Al eeuwen wordt over die vraag geruzied, maar hij is actueler dan ooit. Voor Egypte is de rivier de belangrijkste levensader. Het land is voor zijn watervoorziening vrijwel geheel afhankelijk van het Nijlwater. Dus nu Ethiopië op het punt staat stroomopwaarts een gigantisch stuwmeer te vullen, vrezen ze in Egypte voor een groot watertekort. Het meer komt aan de grens met Soedan, achter de ‘grote dam van de wedergeboorte’, een waterkrachtcentrale die dit jaar klaar moet zijn.

Het vullen van het stuwmeer zou wel eens tien jaar kunnen gaan duren. Al die tijd gaat dat ten koste van een deel van de ruim 55 miljard kubieke meter aan Nijlwater waar Egypte volgens het Nijlverdrag uit 1959 jaarlijks recht op heeft en de 18,5 miljard kubieke meter voor Soedan. Het stuwmeer heeft een oppervlak dat groter is dan de provincie Utrecht en kan 74 miljard kubieke meter water herbergen, ongeveer net zo veel als er in één jaar door de Blauwe Nijl stroomt.

Zie hier een promotiefilmpje van de dam:

Egypte heeft vanaf het begin in 2010 geprobeerd de dam te blokkeren – desnoods met geweld. In 2013 waarschuwde toenmalig president Mohamed Morsi dat de waterzekerheid van Egypte „op geen enkele manier bedreigd mag worden”. Hij citeerde een oud Egyptisch lied over de Nijl: ‘als er ook maar één druppel verdwijnt, is ons bloed het alternatief’. De eindverantwoordelijkheid voor het Nijlbeleid werd verplaatst van het ministerie van Irrigatie naar de Nationale Veiligheidsautoriteit.

Volgens een via klokkenluiderswebsite Wikileaks gelekte e-mail speelden Egyptische veiligheidsfunctionarissen in 2012 serieus met de gedachte om de Wedergeboortedam op te blazen, eventueel vanuit een speciaal aangelegde basis in (het toen nog bevriende) Soedan. De mail lekte uit via de Amerikaanse veiligheidsdenktank Starfor, die het idee volkomen onrealistisch en militair onuitvoerbaar noemde.

Waterdeskundigen zeggen hetzelfde. Als de stuwdam zou worden opgeblazen, dan zou de Nijl zelf – en daarmee dus ook de watertoevoer in Egypte – waarschijnlijk het grootste slachtoffer zijn. Zo’n oorlog over water is volgens Aaron Wolf, hoogleraar aan de universiteit van Oregon, „strategisch niet uitvoerbaar, hydrografisch niet effectief en economisch niet verstandig”.

Koloniale tijd

Ethiopië trekt zich niets aan van de Egyptische druk. Volgens de regering is de dam van levensbelang. Met de 6000 megawatt die moet worden opgewekt kan een groot deel van de bevolking voor het eerst worden aangesloten op het elektriciteitsnetwerk. Een deel van de stroom is bedoeld om te worden verkocht aan de buurlanden, met name aan Soedan en Kenia. Dat levert inkomen dat Ethiopië goed kan gebruiken.

Bovendien, zeggen ze in Ethiopië, stammen de verdragen over de Nijl uit de koloniale tijd. Bij onderhandelingen over de waterverdeling is Ethiopië nooit partij geweest, terwijl de Blauwe Nijl, die 85 procent van het Egyptische water levert, daar ontspringt. Ook met de belangen van Kenia, Oeganda, Rwanda en Tanzania (die liggen in het stroomgebied van de Witte Nijl) werd in geen enkel verdrag rekening gehouden.

Het stuwmeer is volgens de Ethiopische regering juist goed voor het beheer van het water, vooral stroomafwaarts. Het is weliswaar aangelegd voor de stroomvoorziening, maar in jaren dat het minder regent, zouden ernstige tekorten kunnen worden opgevangen door extra water uit het stuwmeer te lozen. Volgens Ethiopië is het allemaal keurig doorgerekend en is uiteindelijk iedereen beter af.

Maar de cijfers deugen niet, zeggen ze in Egypte. Een onafhankelijke groep van experts concludeerde dat er wel degelijk grote risico’s zijn. Jaarlijks zal zo’n 3 miljard kubieke meter water uit het stuwmeer verloren gaan door verdamping – ongeveer net zo veel als er ieder jaar aan neerslag in heel Egypte valt. Vooral in de komende jaren, als het stuwmeer wordt gevuld, kan Egypte 12 tot 25 procent minder water krijgen, terwijl er nu al sprake is van een ‘watercrisis’. De waterkrachtcentrale van de Hoge Aswan Dam, die miljoenen Egyptische huishoudens van stroom voorziet, dreigt 6 procent van zijn capaciteit te verliezen.

Ook de voordelen voor Ethiopië zijn volgens veel experts te optimistisch ingeschat. Doordat in het Ethiopische Hoogland de bodem ernstig geërodeerd is, zal het water veel zand meevoeren, waardoor het stuwmeer snel dichtslibt. Dat gaat ten koste van de capaciteit van de waterkrachtcentrale. Volgens veel ingenieurs is de geplande 6.000 MW waar Ethiopië op rekent, sowieso onhaalbaar. Alleen al op basis van de watercapaciteit van de Nijl, kan met de centrale maximaal 2.800 MW aan stroom worden geproduceerd. En om die stroom optimaal te benutten moet eerst nog een volledig nieuw elektriciteitsnetwerk worden aangelegd.

Daar staat tegenover dat Egypte veel zou kunnen doen om zijn eigen waterverbruik te verminderen. Oude irrigatiesystemen slurpen nodeloos veel water. Via zo’n 30.000 kilometer aan open kanalen verdampen jaarlijks enkele miljarden kubieke meters water. Drinkwaterinstallaties zijn verouderd, volgens een Egyptisch onderzoeksinstituut gaat 35 procent van het water verloren via lekkende pijpleidingen. Aan waterzuivering wordt nauwelijks gedaan.

Loterijen

De Wedergeboortedam gaat misschien wel meer over politieke invloed dan over water en elektriciteit. Ethiopië ziet zichzelf als een opkomende macht in de regio en de Wedergeboortedam is daarvan een symbool. Zoals de naam al zegt moet de dam helpen om oude tijden te doen herleven.

Dus toen de Wereldbank, de Europese Investeringsbank en de Chinese Import-Export Bank hun handen van het project aftrokken om niet bij conflicten betrokken te raken, besloot Ethiopië de dam helemaal zelf te financieren. Het Internationaal Monetair Fonds ontraadde dat en drong er bij de autoriteiten op aan het tempo van de bouw te vertragen. Het IMF vreest dat het project jarenlang zeker 10 procent van het bruto binnenlands product van het land zal opslorpen, waardoor er niet genoeg geld overblijft voor andere belangrijke infrastructuur.

Maar Ethiopië is gewoon doorgegaan. Officieel kost de dam, die door een Italiaans bedrijf wordt gebouwd, zo’n 4,5 miljard euro – maar volgens veel deskundigen zouden de werkelijke kosten wel eens 2 tot 3 miljard euro hoger kunnen uitvallen. Met loterijen werden burgers gelokt om geld te investeren. Ambtenaren werden gedwongen om aandelen in het project te kopen.

Lees ook deze reportage van correspondent Koert Lindijer uit 2013 over de vastbeslotenheid van Ethiopië in deze Nijlkwestie

Voor Egypte symboliseert de dam juist het einde van een tijdperk. Het land kan blijven zwaaien met het verouderde Nijlverdrag, en eisen dat Ethiopië de bouw stillegt. Maar veertien gespreksrondes later is de dam bijna klaar. „Zoals altijd in de Hoorn van Afrika, is politiek de achilleshiel van ieder beleid”, zegt Harry Verhoeven, hoogleraar Afrikaanse politiek aan de Universiteit van Oxford. In dit gebied kunnen de politieke verhoudingen volgens hem heel snel en dramatisch veranderen. „Wat gisteren nog een zekerheid leek, is dat morgen ineens niet meer. De Ethiopische regering beseft dat en het was een van de redenen om zo snel mogelijk te handelen.”

De dagen dat Egypte meende het alleenrecht te hebben over het Nijlwater, zijn volgens Verhoeven voorgoed voorbij: „Egypte moet wakker worden in de nieuwe wereld.”

Volgens een recente studie in het tijdschrift Nature Climate Change zou klimaatverandering de landen wel eens kunnen dwingen om samen te werken. De onderzoekers voorspellen dat de waterstroom in de Nijl de komende decennia veel meer gaat fluctueren. Jaren van extreme droogte worden dan gevolgd door jaren met overstromingen. Dat kan het beste worden opgevangen met extra waterberging, aldus de studie.

„Maar waar moet het water geborgen worden? In welk land? En wie gaat het beheren?”, vraagt David Michel, die onderzoek doet naar grensoverschrijdende waterconflicten, zich af. De Wedergeboortedam laat zien dat het antwoord daarop niet gemakkelijk zal zijn.

Correctie (15-08-2017): In een eerdere versie van dit artikel stond een aantal keer het vermogen van de dam in “megawatt per jaar”. Omdat het hier over vermogen gaat is de tijdsaanduiding “per jaar” verwijderd [red.].