Commentaar

Indische doden horen bij verleden dat nog lang niet voorbij is

Japanse capitulatie

Met de Japanse capitulatie, precies 72 jaar geleden, kwam een definitief einde aan de Tweede Wereldoorlog. De reden dat daar deze dinsdag in Nederland bij wordt stilgestaan, heeft alles te maken met het eigen Nederlandse koloniale verleden. Immers, met de capitulatie van Japan kwam ook een eind aan de bezetting van Nederlands-Indië. En daarmee aan de zware beproevingen van Nederlanders, opgesloten in Japanse concentratiekampen. Van vrouwen die als zogenaamde „troostmeisjes” waren gemaakt tot seksslavinnen voor Japanse militaren. Van mannen die onder onmenselijke omstandigheden dwangarbeid moesten verrichten, bijvoorbeeld aan de Birmaspoorweg. Japanse militairen brachten vele gevangenen op wrede wijze om het leven. Anderen bezweken in deze jaren aan ziekte, uitputting en ondervoeding. Voor al diegenen kwam de bevrijdingsdag die 15 augustus voor de overlevenden in het voormalig Nederlands-Indië was, eenvoudigweg te laat.

Het is niet zonder belang dat deze herdenking in aanwezigheid van minister-president Mark Rutte (VVD) en staatssecretaris Martin van Rijn (Volksgezondheid, PvdA) naast 4 mei, waarop alle slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog worden herdacht, wordt gehouden. Het besef van en de kennis over het grote leed landgenoten aangedaan in de voormalig kolonie, werd de afgelopen decennia ten onrechte met vergetelheid bedreigd.

Daarbij hoort ook de wetenschap dat voor velen van hen die op 15 augustus waren bevrijd, een nieuwe periode van geweld, angst en onzekerheid begon. In het machtsvacuüm na de Japanse nederlaag rekenden tijdens de zogenoemde ‘Bersiap’ plunderende benden moorddadige jongeren hardhandig af met hun voormalige koloniale overheersers. Ook dat heeft een hele generatie getraumatiseerd.

Want deze dag markeert tevens een belangrijke datum: het verlies van de kolonie was een feit, ook al werd dat in Den Haag nog niet onder ogen gezien. Daarvoor was kennelijk een dekolonisatieoorlog nodig, waarbij opnieuw veel levens te betreuren waren, aan Nederlandse zijde maar nog meer aan de Indonesische kant. De complexiteit, de duistere kanten en de pijn van deze periode zijn recent trefzeker onder woorden gebracht in de bekroonde roman De tolk van Java van Alfred Birney, zelf kind van de tweede generatie Indische Nederlanders.

Zo is 15 augustus tegelijkertijd dodenherdenking, een beetje bevrijdingsdag en het begin van de dekolonisatie. Dat dubbelzinnige begrip, voor veel Nederlanders pijnlijk, maar met historische afstand bekeken een onontkoombare en rechtvaardige ontwikkeling.

Nederland is nog maar pas begonnen met het doorgronden van de betekenis van dat deel van het recente verleden. Voortgaand historisch onderzoek, herdenken en de literatuur kunnen daaraan hun bijdragen leveren. En dat is niet vrijblijvend, want ook de geschiedenis van Nederlands-Indïë, inclusief het bittere eind, maakt integraal deel uit van het verhaal dat Nederlanders met elkaar delen.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.

Correctie (15 augustus 2017): In een eerdere versie van dit commentaar stond foutief vermeld dat de Japanse capitulatie precies 75 jaar geleden was. Dat moet precies 72 jaar zijn.