In Rusland slaan gastarbajteri de ijspegels van de daken af

Rusland

Rusland is het op twee na grootste immigratieland ter wereld. Met al die onmisbare Tadzjieken en Oezbeken wil de overheid geen anti-immigratieretoriek. Is het geld verdiend, dan gaan ze weer.

Tadzjiekse arbeiders in Rusland kijken televisie in een opvanghuis. Foto Hollands Hoogte

In de zomer vegen ze de straten en beheren ze fruitstalletjes, in de winter schuiven ze sneeuw of slaan ze ijspegels van de daken. Ook in Rusland zijn arbeidsmigranten, ‘gastarbajteri’, onmisbaar voor het reilen en zeilen in de steden.

En het zijn er veel. In 2015, zo berekenden de VN, was Rusland met 11 miljoen immigranten het op twee na grootste immigratieland ter wereld. President Obama vergiste zich dus deerlijk toen hij in 2014 tegen weekblad The Economist zei: „Immigranten die op zoek zijn naar mogelijkheden haasten zich niet naar Moskou.”

Wat drijft al die mensen naar het koude en niet altijd even gastvrije Rusland? De reden is simpel: er is werk. In Rusland krimpt de arbeidsbevolking al jaren, en dus zijn migranten hard nodig om het land op de rails te houden.

De transformatie van Rusland tot migrantenmagneet begon direct na de val van de Sovjet-Unie. Armoede en politieke onrust in nieuwe zelfstandige staten als Oezbekistan, Kirgizië en Tadzjikistan en de zuidelijke Kaukasus dreven veel mensen naar het economische zwaartepunt van de regio: de Russische Federatie. Die tendens versterkte na 2000, toen de Russische economie – gedreven door hoge olieprijzen – floreerde. Tegelijkertijd dreigt er in Rusland een demografische catastrofe, veroorzaakt door een lage levensverwachting, alcoholmisbruik, een stagnerend geboortecijfer en een lage pensioenleeftijd – tussen 55 en 60 jaar. Factoren die ruimschoots kansen laten voor nieuwkomers.

„Rusland heeft te maken met een enorm tekort aan arbeidskrachten”, zei Andrej Movtsjan van het Moskouse Carnegie Center in maart tegen Bloomberg. „We hebben dringend behoefte aan goedkope arbeidskrachten die we in eigen land niet tot onze beschikking hebben.” Volgens Movtsjan is het onmogelijk om die 15 procent immigranten op de Russische arbeidsmarkt te vervangen door ‘eigen’ arbeiders. Want ook Russen laten gevaarlijk of slecht betaald werk graag over aan nieuwkomers.

Gepensioneerd

Veel zicht op verbetering is er niet. Volgens een rapport uit 2016 van het in Parijs gevestigde Russia/NIS Center, een instituut dat zich bezighoudt met de voormalige Sovjet-Unie, zal ook in 2030 een op de vijf Russen gepensioneerd zijn. De beroepsbevolking zal naar verwachting met 7,5 miljoen zijn gedaald.

De dramatische demografische situatie schreeuwt om een daadkrachtig migratiebeleid. Daarom ging in 2010 het beleid op de schop. Werkvergunningen en zogeheten ‘patenten’ voor arbeiders uit de visumvrije ‘GOS-landen’ – die het grootste deel van de voormalige Sovjet-Unie beslaan – werden ingevoerd om tijdelijke migratie te vergemakkelijken en de instroom van illegalen in te dammen. In 2015 volgde een tweede hervorming en werden er volgens cijfers van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OECD) 1,9 miljoen werkvergunningen uitgedeeld waarmee mensen een tot drie jaar in Rusland mogen werken. Er staat wel iets tegenover: een vergunning kost omgerekend tussen 20 tot 60 euro per maand – een klein vermogen voor een migrant – ook een taaltest is verplicht.

Hoe belangrijk seizoensarbeid is voor alle partijen bleek in 2015, toen de Russische economie onder druk van de internationale sancties met 3,7 procent kromp en de arbeidsmigratie een tijdelijke terugval beleefde van 35 procent. Tadzjiekse, Oezbeekse en Kirgizische bouwvakkers, kindermeisjes en handelaren zagen zich gedwongen om terug te keren naar hun eigen, straatarme landen. Die bestaan voor een groot deel van het geld dat arbeiders vanuit Rusland naar huis sturen, zogeheten remittances. In 2016 stuurden Oezbeken 2,3 miljard euro naar huis, zo meldde de Russische Centrale Bank. Voor Tadzjikistan was dat 1,6 miljard – een aanzienlijk deel van het bbp van het land.

Tajik women unload cabbages at a vegetable market on the outskirts of Moscow.
Uit serie: arbeidsmigranten in Rusland (28x)
A migrant woman stands with her daughter and nephew outside their shelter on the outskirts of Moscow.
Uit serie: arbeidsmigranten in Rusland (28x)
A migrant worker wearing a Russian cartoon hero ‘Luntik’ costume takes a break from his work of distributing advertising leaflets at metro station.
Uit serie: arbeidsmigranten in Rusland (28x)
Tadzjiekse arbeiders in Rusland.
Foto’s Hollands Hoogte

Achterdocht

Gezien de grote problemen met islamitische terreur – in de afgelopen jaren vonden er in Rusland tientallen aanslagen plaats – en de traditionele Russische achterdocht jegens buitenlanders, is het opmerkelijk hoe afwezig het thema immigratie is op de politieke agenda. „De nationalistische kaart is een van de weinige onderwerpen die de Russische regering niet wil of kan spelen”, scheef de krant Nezavisimaja Gazeta eerder dit jaar. De anti-immigratie retoriek waarmee Le Pen, Trump en Wilders succes hebben, wordt door Russische staatsmedia neergezet als een puur Europees probleem, veroorzaakt door een veel te liberaal vluchtelingenbeleid.

Rusland zelf doet er alles aan om vluchtelingen uit Syrië buiten de deur te houden: welgeteld twee Syrische vluchtelingen kregen in 2015 een permanente verblijfsstatus. De bevolking steunt de harde lijn: Rusland bungelde in 2016 vrijwel onderaan de Refugees Welcome Index van Amnesty International.

Om onrust in de kiem te smoren – in Rusland wonen zo’n tien tot vijftien miljoen moslims – wordt het onderwerp migratie zorgvuldig gemeden door politiek en media. Wie de discussie aanzwengelt, loopt het risico om als ‘nationalist’ of zelfs ‘fascist’ te worden bestempeld, zoals gebeurde met oppositieleider Aleksej Navalny, die zich profileert met een anti-immigratie agenda.

Het aantal arbeidsmigranten stijgt wereldwijd. Ondanks hun bijdrage aan groei, komen er steeds meer regels, schrijft Marc Leijendekker.

Immigranten mogen een vast onderdeel zijn van de economie, zichtbaar zijn ze niet. Ze leven geïsoleerd in hun eigen gemeenschap, vaak in gammele, smerige woonbarakken in de buurt van bouwputten of markten. Mensenhandel en misbruik zijn eerder regel dan uitzondering. Razzia’s – ook wel ‘Russische zuiveringen’ genoemd, waarbij neonazistische groeperingen markten bestormen en migranten in elkaar slaan of vermoorden – komen nog altijd voor.

Migranten mogen dan graag naar Rusland komen, dergelijke praktijken maken dat ze zodra het geld verdiend is, net zo lief weer vertrekken.