Alle Zonnebloemen tegelijk zien

Beeldende kunst

Samen met Facebook organiseren vijf musea een virtuele tentoonstelling van de vijf versies van Van Goghs Zonnebloemen.

Rechts: De Zonnebloemen (1888) in het bezit van The National Gallery in Londen. Links: de Zonnebloemen (1889) die hangen in het Van Gogh Museum in Amsterdam.
Foto’s The National Gallery, Van Gogh Museum

Waarom zijn Van Goghs Zonnebloemen-schilderijen zo populair? Ze zijn niet – ook al is dit vloeken in de kerk – zijn mooiste schilderijen.

Deze vraag is actueel nu Facebook maandag een nieuwe vorm van digitaal museumbezoek wil organiseren rond de vijf nog bestaande versies van Van Goghs Zonnebloemen. Die zijn verspreid over drie continenten, in vijf musea, van Amsterdam tot Tokio.

Nog nooit zijn die vijf doeken samen geëxposeerd. Wel waren in 2014 twee Zonnebloemen-schilderijen naast elkaar te zien in Londen. De één in het bezit van The National Gallery, de ander van het Van Gogh Museum in Amsterdam. Nu zijn ze alle vijf samen te bekijken in de virtuele museumzaal die Facebook met die musea samenstelde, onder de titel Sunflowers 360. De achterkleinzoon van Vincents broer Theo, Willem van Gogh, levert er commentaar bij.

En dat is nog maar een opmaat voor de museale Facebook-show die maandagavond volgt: de vijf musea gaan dan achter elkaar, in rechtstreekse uitzendingen, livestreams van elk een kwartier, hun Zonnebloemen-versie tonen en toelichten. Zoiets is nog nooit eerder vertoond, laten Facebook en de directeuren van de vijf betrokken musea weten. Dat zijn het Van Gogh Museum in Amsterdam, The National Gallery in Londen, het Philadelphia Museum of Art, de Neue Pinakothek in München en het Seiji Togo Memorial Museum of Art in Tokio.

Het idee komt van The National Gallery, en de andere musea en Facebook werken graag mee om met hun nieuwe techniek „vreugde en inspiratie te schenken aan nieuwe en bestaande kunstliefhebbers – waar ter wereld ze zich ook bevinden”, zegt Facebook-manager Glenn Miller in een persverklaring. Het past in het plan van Facebook om ook een video- en tv-platform te worden. The National Gallery heeft een enthousiaste aankondigingsvideo op zijn website gezet, met daaronder Zonnebloemen-ligstoelen, shawls en andere Van Gogh-merchandise.

Vernietigd

Hoe kan het dat juist die Zonnebloemen (naast Sterrennacht en De slaapkamer) zulke populaire schilderijen zijn geworden – eigenlijk het icoon van Van Goghs schilderkunst? Een pot met veertien of vijftien deels uitgebloeide zonnebloemen op een tafel, waarvan Van Gogh zes bijna gelijke versies schilderde in zijn moeizame, worstelende schilderstijl, in Arles in 1888 en ’89. (Eén doek is in 1945 in Japan door een Amerikaanse bom vernietigd). Van Gogh heeft veel mooiere bloemschilderijen gemaakt, zoals de op Japanse kunst geïnspireerde Amandelbloesem en Irissen. Hij heeft ook mooiere zonnebloemen geschilderd, zoals Twee afgesneden zonnebloemen, in Parijs in 1887.

Het waren die Zonnebloemen-schilderijen die Van Goghs vriend en schilder Paul Gauguin mooi vond. Dat bracht Van Gogh op het idee om hem te verrassen, toen hij hem had uitgenodigd in zijn ‘Gele Huis’ in Arles. Hij wilde zijn hele nieuwe huis in Zuid-Frankrijk met zonnebloemschilderijen behangen, om zijn schildersvriend te behagen en zijn kunnen te tonen. Koortsachtig schilderde hij een reeks zonnebloemen, geel als de zon die hij waardeerde in Zuid-Frankrijk. Gauguin vond ze mooi, en vroeg zo’n doek, in ruil voor een eigen werk.

Maar de samenwerking waarop Van Gogh had gehoopt, liep uit op ruzie en het oor-afsnijd-incident, vanwege de ‘hersenkoorts’ waaraan Van Gogh naar eigen zeggen leed. Gauguin vertrok, en Van Gogh, die nog verschillende geestelijke crises doormaakte, bracht zichzelf om, twee jaar later. Hij werd 37 en liet ruim 400 onverkochte schilderijen en vele tekeningen na.

Schreeuw van angst

Na zijn dood werden zijn Zonnebloemen-schilderijen min of meer symbool voor zijn gekwelde, energieke kunstenaarschap. Dat kwam onder meer doordat hij zelf zeer hechtte aan zijn Zonnebloemen. „Mijn schilderijen zijn […] bijna een schreeuw van angst, terwijl de landelijke zonnebloem dankbaarheid symboliseert”, schreef hij in zijn laatste levensjaar 1890 aan zijn zus Willemien.

Avant-gardekunstenaars als Gauguin en Matisse waardeerden zijn gedurfde, gele, expressievolle doeken zeer. Mondjesmaat werd er in de jaren na zijn dood een aantal Zonnebloemen-doeken verkocht. Op de cover van een verkooptentoonstelling werden zonnebloemen als symbool voor van Goghs werk gezet. De eerste kleurenreproductie van de Zonnebloemen verscheen in Japan in 1921, aldus Martin Bailey in zijn boek The Sunflowers Are Mine (2013).

De Zonnebloemen werden een publiekslieveling, aldus de site van het Van Gogh Museum, omdat het zo’n krachtig schilderij is: „Met drie tinten geel ‘en anders niets’ bereikte Van Gogh een stralende kleurenharmonie. Ook het eenvoudig motief spreekt een groot publiek direct aan.”

In Van Goghs tijd waren de schilderijen veel stralender geel, bleek uit recent onderzoek – de gele verf wordt bruiner. Daardoor lijken ze nu somberder dan ze oorspronkelijk waren. Dat neemt niet weg dat Van Goghs Zonnebloemen als reproductie en als motief op merchandising een enorme vlucht hebben genomen, inclusief de digitale kopieën.

Dat zou Van Gogh niet erg gevonden hebben. Hij schreef over reproducties van zijn werk in 1882 in een brief aan zijn broer Theo: „Geen enkel resultaat van mijn werk zou voor mij aangenamer zijn als de gewone werkman zulke afdrukken in zijn kamer of werkplaats zou hangen.”

Virtuele tentoonstelling Zonnebloemen en livestream vanaf 18.50u op vangoghmuseum.nl

Correctie (14 augustus 2017): In dit artikel werd het antwoord op een vraag over De Zonnebloemen ten onrechte toegeschreven aan Lina Grigaliunaite. Het was het Van Gogh Museum dat antwoord gaf.