Dit is wat we nu wel en niet weten over het eierschandaal

Besmette eieren

Bijna elke dag is er nieuws over het fipronilschandaal. NRC zet de belangrijkste feiten op een rijtje: 10 vragen over besmette eieren.

Let goed op als je een ei eet. Dat wordt consumenten sinds eind juli aangeraden. De Nederlands Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) waarschuwt voor fipronil, een giftige stof die in eieren is gevonden. Bij sommige eieren vormt consumptie zelfs „acuut gevaar” voor de volksgezondheid, stelt de NVWA.

  1. Wat is er mis met die eieren?

    De eieren waar de NVWA voor waarschuwt bevatten een te hoge concentratie fipronil. Dat is een bestrijdingsmiddel, onder meer tegen bloedluizen bij kippen, dat niet gebruikt mag worden in de voedselketen.

    In de eieren van één boerderij is zoveel fipronil aangetroffen dat de toezichthouder aanraadt de eieren niet te eten en weg te gooien. Dat is het ei dat „acuut” gevaarlijk kan zijn. Daarnaast zijn er verschillende andere kippenboeren die in mindere mate besmet zijn. „Uit voorzorg” raadt de NVWA aan om deze eieren niet aan kinderen te geven. Voor kinderen geldt een lagere grenswaarde dan bij volwassen.

    Op dit moment zijn zo’n 200 Nederlandse kippenboerderijen deels of helemaal ‘geblokkeerd’. Dat is ongeveer een vijfde van het totale aantal kippenboerderijen. Vlees of eieren mogen deze boerderijen niet af.

    Het gaat in ieder geval om deze kippenboerderijen:

  2. Wat is fipronil?

    Fipronil is een breedwerkend bestrijdingsmiddel dat insecten en mijten doodt. De stof behoort tot de fenylpyrazolen. Het verstoort de werking van het centrale zenuwstelsel van ongedierte, waardoor zij doodgaan.

  3. Hoe giftig is fipronil?

    De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beschouwt fipronil voor de mens als ‘matig toxisch’. Mensen die de stof via het voedsel hebben binnengekregen kunnen last krijgen van zweetaanvallen, misselijk of duizelig worden, en hoofd- of buikpijn krijgen. Bij een eenmalige blootstelling verdwijnen deze symptomen echter snel zonder blijvende gevolgen voor de gezondheid.

    Vanuit het maagdarmstelsel wordt de stof slecht opgenomen in het lichaam, waardoor het grootste deel via de ontlasting het lichaam weer verlaat. In de wetenschappelijke literatuur staat een beschrijving van een blinde Chinese vrouw van 77 jaar die per ongeluk de inhoud van een mierenlokdoosje met fipronil opat, omdat ze dacht dat het een koekje was. De vrouw voelde zich een half uur daarna wat ‘wazig’ maar bij een uitvoerige medische controle enkele uren daarna, bleek er geen schade aan haar gezondheid.

    In proefdieronderzoek is vastgesteld dat fipronil in hoge doses de schildklier, lever en nieren kan aantasten.

  4. Hoe herken ik een besmet ei?

    Elke kippenboerderij heeft een eigen code die op het ei gedrukt wordt. Het ei dat acute gezondheidsproblemen kan opleveren heeft de code 2-NL-4015502. Op het ei zijn de X-en ook een getal.

    Zie de website van de NVWA voor alle codes.

  5. Waar zijn die besmette eieren terechtgekomen?

    Een deel is dus in de supermarkt beland en verkocht – vandaar de waarschuwing. Een ander deel is teruggehaald uit winkels.

    Dan zijn er ook nog de eieren die niet in een eierdoosje terecht komen, maar verwerkt worden in bijvoorbeeld cake, sauzen of eiersalades. Op dit moment wordt in kaart gebracht waar en hoe de besmette eieren verwerkt zijn. De producten hoeven vooralsnog niet terug, omdat de concentraties erg laag lijken te zijn.

    Nederland exporteert ook eieren: jaarlijks zo’n 7 miljard. De fipronil-eieren blijken in meerdere andere Europese landen terecht te zijn gekomen. Lees ook: Hoe het fipronilschandaal zich uitbreidt over Europa
  6. Liggen er nog besmette eieren in de supermarkt?

    Nee. Of beter: hoogstwaarschijnlijk nee. Want vorige week moesten er alsnog extra eieren uit de schappen worden gevist, na de mededeling dat alle eieren in de supermarkt schoon waren.

    „Alle eieren die nu in de supermarkt liggen zijn schoon”, zegt René Roorda, directeur van het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) nu. „Er liggen geen eieren in de supermarkt met codes van de lijst van de NVWA.” Ook de woordvoerder van Albert Heijn zegt dat alle eieren in hun schappen fipronilvrij zijn. „De besmette eieren bereiken ons niet meer. De boeren leveren ze niet meer. En als er toch nog eieren op de lijst staan, worden die er al bij de pakstations uitgehaald.”

    Maar of daarmee de hele keten waterdicht is, is niet 100 procent zeker. De lijst van besmette boerderijen groeit namelijk nog steeds. „Gisteren zijn er nog nieuwe bedrijven bijgekomen”, bevestigt de woordvoerder van de NVWA. „Die eieren worden nog teruggeroepen. Maar dat gaat nu wel snel.”

  7. Wat moet je doen als je per ongeluk al een fipronil-ei gegeten hebt?

    Eigenlijk niets. De concentratie die één ei bevat, vormt waarschijnlijk geen direct gevaar voor de gezondheid. Echter, de dosis maakt het gif. Dus als je deze eieren zou blijven eten komt de gezondheid wel in gevaar. Daarnaast zijn kleine kinderen en de ongeboren kinderen van zwangere vrouwen waarschijnlijk gevoeliger voor de effecten van de stof. Het is daarom toch verstandig de verdachte eieren terug te brengen of weg te gooien.

  8. Hoe is het verboden middel in de eieren terechtgekomen?

    Alle onderzochte bedrijven hebben hun stallen schoon laten maken door het Barneveldse bedrijf Chickfriend. Bronnen uit de pluimveesector meldden op vrijdag 4 augustus aan NRC dat het Barneveldse bedrijf met opzet fipronil in het bestrijdingsmiddel heeft gemengd. Chickfriend verkocht fipronil, maar noemde het anders, zeggen zij.

    De twee bestuurders van Chickfriend zijn opgepakt door de inlichtingen- en opsporingsdienst van de NVWA, meldde het Openbaar Ministerie op donderdag 10 augustus. De mannen worden verdacht van het in gevaar brengen van de volksgezondheid en het voorhanden hebben van een verboden middel. In hun woningen zijn huiszoekingen verricht.

    Wie zijn de ambitieuze boerenjongens en hoe kwamen ze in de bloedluisbestrijding terecht? Lees ook deze uitgebreide reconstructie: De jongens met het wondermiddel

    Meerdere pluimvee-organisaties vermoeden dat het bedrijf uit Barneveld anti-luizenmiddel geleverd kreeg van een Belgisch ongediertebestrijdingsbedrijf, waar de Belgische toezichthouder FAVV op 20 juli een inval deed. Zowel Chickfriend als de Belgische leverancier Poultry-Vision van eigenaar Patrick R. zijn op dit moment onderwerp van strafrechtelijk onderzoek.

    Een groep van dertig puimveehouders stelt zowel de NVWA, als Chickfriend en zijn Belgische leverancier Poultry-Vision aansprakelijk. De kippenboeren willen hun schade op deze partijen verhalen.

  9. Waarom ligt de NVWA zo onder vuur?

    Bij een bijeenkomst op woensdag 9 augustus zei een Belgische parlementscommissie dat de NVWA al in november 2016 op de hoogte was van het gebruik van fipronil in de Nederlandse pluimveesector. De commissie kreeg „per toeval” nota’s in handen waaruit dat zou blijken. Het FAVV verwijt de NVWA „traag” te hebben gereageerd op verzoeken om „informatie en ondersteuning”.

    De NVWA erkende daarop dat de toezichthouder in november een „anoniem signaal” had ontvangen over het „illegaal gebruik” van fipronil bij het schoonmaken van stallen ter bestrijding van bloedluis, maar zei dat het toen geen „weet” had van besmetting van eieren.

    Op dinsdag 16 augustus bleek uit een Kamerbrief van minister Edith Schippers (Volksgezondheid, VVD) en staatssecretaris Martijn van Dam (Landbouw, PvdA) dat deze tip specifiek ging over het inmiddels verdachte bedrijf Chickfriend. De NVWA zag toen niet direct gevaar voor de volksgezondheid, maar stuurde de melding wel door voor strafrechtelijk onderzoek. Toen het Belgische FAVV fipronil in eieren had aangetroffen en in juni bij de NVWA aanklopte, kwam de tip uit november niet boven in de toezichtssystemen. De bewindspersonen zeggen toe te onderzoeken hoe dit kon gebeuren.

    Vlak nadat het nieuws over de besmette eieren bekend werd, ging de kritiek op de NVWA vooral om haar verwarrende communicatie. In het actualiteitenprogramma Nieuwsuur van dinsdagavond 1 augustus adviseerde plaatsvervangend inspecteur-generaal van de NVWA Freek van Zoeren om tijdelijk geen eieren te eten. Het officiele advies van de NVWA was echter steeds om alleen de eieren met de door de NVWA genoemde codes niet te eten. Woordvoerder van de NVWA Paula de Jonge zei een dag later: „We doen onderzoek naar ongeveer eenvijfde van de sector. Je wilt niet de hele sector in diskrediet brengen.”

    Elke keer als er in Nederland iets vreselijk misgaat in de veeteelt of voedselverwerking wordt dat niet alleen de sector maar vooral de toezichthouder verweten. Lees ook: De NVWA: stukbezuinigd en te veel naar binnen gekeerd
    Oud-VVD-Kamerlid en oud-pluimveehouder Gert-Jan Oplaat had in NRC geen goed woord voor over voor de NVWA: ‘De NVWA is een totaal verrotte organisatie’
  10. Vindt er onderzoek plaats?

    Ja. De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) wil weten waarom het middel niet eerder is opgemerkt en wat de rol van de pluimveesector en de overheid daarbij is geweest. Het gaat met name om de vraag hoe het voedselveiligheidssysteem functioneert.

    Ook de Tweede Kamer wil (meer) tekst en uitleg. Politiek verantwoordelijk, nu de volksgezondheid centraal staat door de aangetroffen gifeieren, is minister Edith Schippers (VVD). Maar verantwoordelijk voor de voedselveiligheid is staatssecretaris van Economische Zaken Martijn van Dam (PvdA). Kamerleden willen onder meer weten welke bewindspersoon nu (eind)verantwoordelijk is en wie wanneer wat wist.

    Na de eerder genoemde tip in november is een strafrechtelijk onderzoek naar het gebruik van fipronil in pluimveebedrijven gestart. Vanwege de vertrouwelijkheid daarvan kon het kabinet de Tweede Kamer niet eerder melden dat Nederland al in november hierover getipt was.

Dit artikel is naar aanleiding van nieuwsontwikkelingen de afgelopen tijd regelmatig bijgewerkt. De eerste versie werd op 1 augustus gepubliceerd.