Lopen Trump en Xi in de Val van oude Griek Thucydides?

Uit de oorlogen tussen Athene en Sparta uit de oudheid vallen lessen te trekken. Wat doet Donald Trump daarmee, vraagt Michel Kerres zich af.

Thucydides: oorlog is bij de opkomst van een tweede grootmacht bijna onvermijdelijk. Foto Wikimedia Commons

Het is niet meteen wat je verwacht van het Witte Huis in het tijdperk-Trump. Maar ergens tussen mislukte wetgeving, Rusland-stress en Noord-Koreaanse escalatie vindt Trumps inner circle ook nog tijd voor de wetenschappen. Begin zomer mocht de bekende Harvard-politicoloog Graham Allison er zijn nieuwe boek toelichten.

Hoofdpersoon in Allisons werk is een Griek: de legeraanvoerder en geschiedschrijver van de Peloponnesische oorlog tussen Sparta en Athene, Thucydides. Wat moeten Trumps veiligheidsadviseurs met een Harvard-intellectueel en diens liefde voor een dooie Griek?

Thucydides is dankzij Allison al een tijdje en vogue. Hij is een vaste gast in discussies over verschuivingen in de wereldorde. Thucydides stelde een vraag die ook nu verontrustend actueel is.

Wat gebeurt er als er naast een gevestigde macht een nieuwe macht opkomt? Geven supermachten het stokje dan geweldloos over aan de nieuwkomer, of komt het vroeg of laat tot een gewapend conflict? Volgens Thucydides is oorlog in zo’n geval vrijwel onontkoombaar. Opkomst en bloei van Athene boezemde het heersende Sparta zoveel angst in dat het wel mis moest gaan.

De heersende supermacht van nu zijn de Verenigde Staten. De opkomende macht is China. Zijn de VS en China voorbestemd om met elkaar in oorlog te raken, vraagt Allison zich af? Een Chinees-Amerikaanse oorlog lijkt onwezenlijk en ondenkbaar- bangmakerij van een hoogleraar-op-zoek-naar-aandacht. Maar, werpt Allison tegen: is het ondenkbaar omdat het niet kan, of omdat we het niet kunnen denken?

Allison leidde op Harvard het Thucydides Project en onderzocht zestien gevallen uit de afgelopen 500 jaar waarbij een nieuwkomer een heersende macht uitdaagde. Twaalf van de zestien keer ging het mis.

Het risico dat de wisseling van de wacht leidt tot oorlog is de Val van Thucydides. Lopen Trump en Xi Jinping in die val? Dát, zegt Allison, is de belangrijkste vraag van deze tijd.

Bemoedigend is in elk geval dat Xi de val al lang heeft gezien. Eind 2013 zei hij al eens tegen bezoek uit het Westen: „We moeten samenwerken om de Val van Thucydides te vermijden.” En zo bezien is het ook gunstig dat Allisons historische les Trumps Witte Huis heeft bereikt – ook al hoeft dat nog niet te betekenen dat Trump zélf het gevaar ook ziet.

Allison schetst vier opties voor de VS. 1. Aanpassing aan de nieuwe machtsverhoudingen. Amerikaanse militairen gaan bijvoorbeeld weg uit Zuid-Korea, en in ruil ontmantelt China het nucleaire programma van Noord-Korea. 2. Ondermijn het regime. De VS hekelen het ondemocratische communisme en steunen onafhankelijkheidsbewegingen (Taiwan, Tibet, Xinjiang) om China te verzwakken. 3. Vredesonderhandelingen. VS zeggen niets meer over mensenrechten en in ruil daarvoor staakt China economische spionage. 4. Zoek gezamenlijke belangen. Werk samen om nucleaire proliferatie te voorkomen (Noord-Korea, Pakistan), bestrijd terrorisme én pak samen de CO2-uitstoot aan om de wereld te redden. Welke optie, of mix van opties, Trump ook kiest, de Klimaatoptie heeft hij al laten schieten door uit ‘Parijs’ te stappen.

Allisons boek heet Destined for War, maar hij betoogt dat het niet per se zover hoeft te komen. Wel hamert hij erop dat er geen „oplossing” voor het probleem-China is. De come-back van een 5.000 jaar oude beschaving met 1,4 miljard inwoners is niet zomaar een probleem, het is een gegeven, een conditie. Elke keer als de Noord-Koreanen een raket lanceren, kijkt Thucydides even mee – hoe gaan China en de VS met de nieuwe spanning om?