Vechten als leeuwinnen

Zomerwoordhoek geeft toptiens van taalfenomenen. Vandaag: diernamen.

Het kan weinig mensen zijn ontgaan: het woord leeuwin heeft er deze zomer een betekenis bijgekregen. De leden van het Nederlands vrouwenvoetbalelftal werden OranjeLeeuwinnen en vervolgens kortweg leeuwinnen genoemd, een bijnaam die na de klinkende overwinning op Denemarken zonder twijfel zal beklijven.

De Dikke Van Dale vermeldt bij leeuwin simpelweg ‘wijfje van de leeuw’, zonder één enkele uitdrukking met dit roofdier te noemen. En dat terwijl er bij leeuw, dat overigens niet wordt gedefinieerd als ‘mannetje van de leeuwin’, tien uitdrukkingen worden genoemd.

Het lijkt mij dat wat betreft ‘leeuwinnen’ een lexicografische correctie nodig is

In feite komt de leeuwin al sinds de 17de eeuw in allerlei uitdrukkingen voor. Ik noem er een paar: zo wreed als een leeuwin; moedig als een leeuwin; rondlopen als een leeuwin, die van haar jong is beroofd; je kroost of kind(eren) als een leeuwin verdedigen; en: brullen als een leeuwin, die haar welpen in de hand van een jager ziet.

Het lijkt mij dat hier een lexicografische correctie nodig is, zoals er een forse correctie nodig is in de honorering en waardering van vrouwelijke voetballers ten opzichte van hun mannelijke collega’s.

Zoals gezegd komt de leeuw in zeker tien uitdrukkingen voor, met als bekendste zo sterk als een leeuw en vechten als een leeuw. De afgelopen maanden hebben lezers van deze rubriek allerlei dierenuitdrukkingen ingestuurd, die in drie categorieën te verdelen zijn: diernamen met een figuurlijke betekenis, samenstellingen met een diernaam (kroegtijger, stresskip) en uitdrukkingen met een dier. In deze zomerse taaltoptien enkele voorbeelden, die per dier makkelijk kunnen worden uitgebreid, want het Nederlands telt honderden dieruitdrukkingen. Mijn vermoeden is dat gedomesticeerde, inheemse dieren, samen met Bijbelse dieren, het vaakst voorkomen en dat mannelijke dieren er doorgaans beter vanaf komen dan ‘wijfjes’, maar dat vergt nader onderzoek.

  1. Aap Wie een gezicht heeft als een aap is heel lelijk. Wie zich kleedt als een aap is opzichtig gekleed, een zegswijze wellicht verwijst naar circusaapjes. Een oude volkswijsheid stelt: al draagt een aap een gouden ring, het is en blijft een lelijk ding (betekenis: ‘fraaie kleren en sieraden maken een lelijk mens niet mooi’). Een deugniet wordt een aap van een jongen genoemd, de duivel heeft als bijnaam de aap van God.

  2. Ezel Bekendste betekenis: ‘domoor’. Wie van de os op de ezel springt, springt van de hak op de tak.

  3. Haas Wij kennen de haas als bang en snel. Vandaar de samenstelling angsthaas en de uitdrukking er als een haas vandoor gaan. De zegswijze mijn naam is haas heeft niets met het dier te maken, maar met de Duitse rechtenstudent Victor von Hase, die zich in 1855 bij een rechtszaak verdedigde met de zin: „Mijn naam is Hase, ik ontken alles, ik weet van niets.”

  4. Hond De zegswijze stomme hond danken wij aan Jesaja 56:10: ,,Ze zijn stom als waakhonden die niet kunnen blaffen: / vadsig en hijgend liggen ze daar, / ze willen alleen maar luieren.” We zeggen zowel zo dartel als een jonge hond als zo moe als een hond en hondsmoe.

  5. Kwal Fijn kort woord voor een onsympathiek persoon of iemand zonder karakter. Wordt meestal gebruikt voor mannen, vandaar een kwal van een vent. Kwal kan ook worden gebruikt voor een dik iemand. Louis Paul Boon, in 1973: „Een dikke kwal van een wijf vraagt: wat is het voor u?”

  6. Poes Wordt meestal voor vrouwen gebruikt en zelden in gunstige zin. Denk aan samenstellingen als hoezenpoes, liefdespoes, neukpoes, sekspoes en stoeipoes – allemaal vermeld in Van Dale. Dit woordenboek vermeldt tevens de lange poes (voor ‘mannelijk geslachtsdeel’), een uitdrukking die ik niet eerder ben tegengekomen.

  7. Rat Veelgehoord voor ‘verrader, verklikker’, een betekenis die waarschijnlijk teruggaat op de uitdrukking de ratten verlaten het zinkende schip. Minder bekend: een oude rat vindt licht een gat voor ‘wie slim is, vindt gemakkelijk een uitweg’.

  8. Schaap Komt vaak voor in de combinaties arm of onnozel schaap. Het dwalende en verloren schaap danken wij aan de Bijbel. Zie onder meer Lucas 15:4 en Mattheus 18:12.

  9. Spin Volgens Van Dale o.a. een ‘nijdige, hatelijke, kwaadsprekende, kwaadaardige vrouw’. Ook te vinden voor mannen. Mooie samenstelling: spinnijdig.

  10. Tortelduif Wordt figuurlijk meestal in verkleinvorm en in meervoud gebruikt voor verliefde stelletjes, die zich in hun paargedrag gedragen als vogels die tegenwoordig officieel zomertortels heten. In de Nederlandse literatuur vinden we dergelijke duifjes al zeker sinds de 16de eeuw.