NRC checkt: ‘’Die jongens’ uit de Top 600 recidiveren minder’

Dat zei de Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan in Zomergasten.

De aanleiding

In Zomergasten sprak de Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan (PvdA) twee weken terug over de Top 600: een lijst van zeshonderd Amsterdamse veelplegers. De gemeente, politie, het openbaar ministerie en tientallen andere organisaties werken sinds 2011 samen om het aantal zogenoemde high-impact delicten door deze zeshonderd criminelen terug te dringen. Denk aan: woninginbraken, straatroven en overvallen. De aanpak bestaat uit snel straffen, hulp verlenen en zorgen dat broertjes en zusjes op het rechte pad blijven.

Volgens de burgemeester, die de aanpak bedacht na de dodelijke overval op de Amsterdamse juwelier Fred Hund in 2010, is de Top 600 een succes. „We hebben een daling van recidive van 50, 60 procent”, zei hij. „We krijgen die Top 600 niet eens meer opgevuld.” Dat impliceert dat er minder draaideurcriminelen zijn – die stelling checken we.

We checken nog iets. Van der Laan sprak in het item een paar keer over „die jongens” en „die gasten”. Dat roept de vraag op: bestaat de lijst van zeshonderd veelplegers geheel uit mannen?

Waar is het op gebaseerd?

De Top 600 heeft hoge prioriteit bij de gemeente, het openbaar ministerie en de politie (en bij organisaties als Jeugdzorg en de reclassering). De resultaten worden nauwkeurig gemonitord. Elk halfjaar gaat er een rapportage naar de gemeenteraad. Daarnaast publiceert de driehoek jaarlijks een regionale veiligheidsrapportage.

En, klopt het?

In de 5,5 jaar dat de Top 600 bestaat, hebben 1.117 mensen op de lijst gestaan, vinden we in de regionale veiligheidsrapportage 2016. Daarvan zijn er 618 „uitgestroomd”. Momenteel staan er 553 personen op – minder dan zeshonderd. Ook in 2015 en 2016 ging het om minder dan zeshonderd mensen.

Hoe komt dat? Er zijn simpelweg minder personen die aan de criteria voldoen om op de lijst te komen: aanhoudingen voor een high-impact delict in de afgelopen vijf jaar, verdachte van een misdrijf in de laatste twee jaar, voorgeleiding aan een rechter-commissaris in de afgelopen vijf jaar of in die periode minstens drie keer in aanraking gekomen met het OM en veroordeeld tot een straf. Dat er minder mensen aan die criteria voldoen komt weer doordat de recidive is gedaald, zoals Van der Laan in de uitzending zei. In 2015 met 49 procent en wat betreft high-impact delicten met 61 procent. Overigens daalt de recidive niet alleen in Amsterdam, maar in heel Nederland.

Maar volgens Jan Dirk de Jong, lector aanpak jeugdcriminaliteit aan de Hogeschool Leiden, zit er altijd „een verhaal achter de bestuurlijke cijfers”. De Jong deed jarenlang onderzoek naar de aanpak van jeugdcriminaliteit. Ook in Amsterdam, waar hij met veel Top 600-leden in aanraking kwam. De graadmeter van succes, zegt hij, zou moeten zijn of voormalige veelplegers zich weer onderdeel voelen van de burgerlijke maatschappij. „Dat wordt nog niet systematisch gemeten.”

Als voorbeeld noemt hij de jeugdcriminaliteit, die in heel Europa „gigantisch daalt”. „Er wordt nu criminologisch onderzoek gedaan naar de vraag hoe dat kan. Want overlast en criminaliteit door problematische jeugdgroepen is in de beleving van burgers nog wel een groot probleem en staat bestuurlijk nog steeds hoog op de gemeentelijke agenda’s.”

Dan de vraag of er ook vrouwen in de Top 600 staan: ja, op dit moment zes, ongeveer 1 procent van de lijst. Dat percentage is al jaren hetzelfde. Dat Van der Laan over „die jongens” spreekt, is met zo’n klein aandeel vrouwen dus niet verwonderlijk. Ook hier heeft De Jong een nuancering. Criminaliteit bij vrouwen, zegt hij, is nog deels een blinde vlek. „We weten er te weinig vanaf. Het zou kunnen dat we hun rol als facilitator onderschatten. Hun rol in de prostitutie bijvoorbeeld, om loverboys te helpen.”

Conclusie

Dat de Top600 niet is opgevuld, klopt: er voldoen minder dan zeshonderd veelplegers aan de criteria. Dat Van der Laan spreekt over „die jongens” als hij het over de Top600 heeft, rekenen we ook goed, omdat slechts 1 procent van de lijst uit vrouwen bestaat. We beoordelen zijn uitspraken dus als waar.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nrccheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nrccheckt.