Een doorbraak in de formatie is niet aanstaande

Kabinetsformatie

Informateur Zalm heeft in het reces alle vorderingen op een rijtje gezet, maar voorlopig staat Rutte III nog niet op het bordes.

VLNR: Halbe Zijlstra (VVD), Sybrand Buma (CDA) en Premier Mark Rutte na afloop van het formatieoverleg in het Johan de Witthuis. Foto Bart Maat/ANP

Na drie weken vakantie troffen de formatieonderhandelaars van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie maandag bovenin hun inbox een bericht aan met een stevige bijlage. Afzender: informateur Gerrit Zalm. Inhoud: diverse documenten met teksten en cijfers over verschillende onderwerpen die hij op basis van de eerste weken van onderhandelingen in hun afwezigheid heeft samengesteld.

Zalm (VVD), oud-minister van Financiën, ordent het leven graag in overzichtelijke tabellen. Die moeten de acht onderhandelaars, die woensdag na drie weken weer samenkomen, houvast bieden in hun verdere gesprekken.

Maar omdat de formatie behalve over cijfers over gevoelige morele thema’s gaat (klimaat, vluchtelingen, medische ethiek), lijkt een doorbraak nog niet aanstaande. En zo verdampt deze maand vermoedelijk de mogelijkheid voor een volgend kabinet om de Miljoenennota van 2018 te schrijven. Welke mogelijkheden resteren er dan nog?

Komende week levert het Centraal Planbureau (CPB) de verse raming van de economie aan het demissionaire kabinet van VVD en PvdA. Op basis daarvan onderhandelen de uitgeregeerde ministers over de begroting van volgend jaar. Die moet vanwege hun demissionaire staat ‘beleidsarm’ zijn. Twee grote plannen zullen er toch in staan: 400 miljoen euro extra voor de verpleeghuiszorg, waartoe dit voorjaar werd besloten, en een investering in de koopkracht van burgers die nog onvoldoende profiteren van de economische groei.

Lees ook: Het poldermodel hapert: waar blijven de adviezen?

De onderhandelende partijen hielden wel een vervelend gevoel over aan dat in het voorjaar door de PvdA afgedwongen extra geld voor de verpleegzorg. De volgende keer dat er echt uitgedeeld mag worden, zal een nieuw kabinet dat doen, is het voornemen. Om zo met de volle eer te strijken.

Dreigende kabinetscrisis

Maar de PvdA heeft nóg een grote wens: het verhogen van de lerarensalarissen. Partijleider Lodewijk Asscher heeft er zelfs de verdere deelname van zijn partij aan dit kabinet aan verbonden. De VVD lijkt ondanks dat dreigement niet voornemens de eis in te willigen. Desnoods zit er op Prinsjesdag een kabinet met alleen nog VVD-bewindspersonen.

In theorie is het mogelijk dat het demissionaire kabinet samen met het aanstaande kabinet aan de begroting voor volgend jaar puzzelt. De honderden miljoenen voor de zorg kwamen er ook in april na overleg van minister Jeroen Dijsselbloem (Financiën, PvdA) met de formerende partijen.

Zo deelt D66 de wens om leraren beter te belonen, maar ziet er niets in het oude kabinet uit een zelfgegraven kuil te helpen. De christelijke partijen willen, als er op Prinsjesdag dan toch nieuw beleid aangekondigd gaat worden, liever dat er alvast extra geld wordt uitgetrokken voor Defensie.

Tussenakkoord

Een andere mogelijkheid is het sluiten van een zogenaamd tussenakkoord. In 2012 deden VVD en PvdA het tijdens de formatie van Rutte II, onder andere om te regelen dat de AOW-leeftijd sneller zou stijgen. Maar die twee partijen wisten toen al vrij zeker dat ze samen zouden gaan regeren, midden in een woekerende economische crisis. Die financiële urgentie ontbreekt nu. En deze onderhandelingen zijn voor de vier betrokken partijen al ingewikkeld genoeg zonder een parallel proces van begrotingsonderhandelingen. Een eventueel tussenakkoord zou de verwachting wekken dat Rutte III zo goed als rond is. En dat willen betrokkenen niet in deze op twee na langste formatie ooit.

Bovendien is de deadline om op Prinsjesdag een definitieve begroting te hebben vooral een symbolische. Ook na september is er nog tijd om de financiële plannen voor 2018 bij te stellen. De Tweede Kamer kan altijd aanpassingen afdwingen in de begrotingen van individuele departementen. Toen Rutte II in november 2012 rond was, presenteerde het ook plannen met financiële consequenties voor het jaar daarna. Twee jaar geleden werd het Belastingplan nog herschreven toen het in december in de Eerste Kamer lag.

VVD, D66 en ChristenUnie hebben de afgelopen jaren aan genoeg cruciale begrotingsakkoorden meegeschreven om te weten dat ook op het allerlaatste moment nog veel te regelen is. De onderhandelende partijen hebben dus besloten zich niet te laten opjagen omdat de rijksbegroting uiterlijk eind deze maand naar de Raad van State moet. Dat is – inclusief de lerarensalarissen en een dreigende demissionaire crisis – een probleem van Ruttes huidige kabinet.